Οδός Σκαρίμπα: Ένας περίπατος στην ιστορία του πιο «ιδιαίτερου» Έλληνα λογοτέχνη

Περπατώντας στην οδό Σκαρίμπα, στην Πετρούπολη…

Στην καρδιά της Πετρούπολης, εκεί που οι δρόμοι αποκτούν μια δική τους, σχεδόν θεατρική κλίση, συναντάμε την οδό Σκαρίμπα. Για τον περαστικό είναι ίσως άλλη μια διαδρομή προς το Ποικίλο Όρος. Για τον ερευνητή της αστικής ιστορίας όμως, είναι μια υπόμνηση πως η Αττική ξέρει να τιμά τους αντισυμβατικούς.

Ποιος ήταν όμως ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του σε αυτόν τον δρόμο και γιατί η παρουσία του «στοιχειώνει» ευχάριστα τα γράμματά μας;

Γιάννης Σκαρίμπας: Ο αναρχικός των λέξεων

Ο Γιάννης Σκαρίμπας (1893–1984) δεν ήταν ένας συνηθισμένος λογοτέχνης. Αν και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Χαλκίδα, η επίδρασή του ξεπέρασε τα όρια της Εύβοιας και έγινε πανελλήνιο σύμβολο πνευματικής εξέγερσης.

Ήταν ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και ο κορυφαίος εκπρόσωπος του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, αν και ο ίδιος μάλλον θα αρνιόταν κάθε ταμπέλα.

«Εγώ δεν είμαι λογοτέχνης. Είμαι ένας άνθρωπος που παίζει με τις λέξεις όπως τα παιδιά με τις πέτρες.»

Ήταν σα να σε πρόσμενα Κερά απόψε που δεν έπνεε έξω ανάσα, κι έλεγα: Θάρθει απόψε απ’ τα νερά κι από τα δάσα. Θάρθει, αφού φλετράει μου η ψυχή, αφού σπαρά το μάτι μου σαν ψάρι και θα μυρίζει ήλιο και βροχή και νειό φεγγάρι… – Γιάννης Σκαρίμπας – Άπαντες στίχοι – Ουλαλούμ. Πηγή φωτογραφίας

Οδός Σκαρίμπα: Ένας αστικός σύνδεσμος με το Ποικίλο»

Η οδός Σκαρίμπα στην Πετρούπολη δεν αποτελεί μια τυχαία χωροταξική επιλογή. Ξεκινώντας από τις παρυφές του κέντρου και ανηφορίζοντας προς τις πιο ήσυχες γειτονιές που συνορεύουν με το Ποικίλο Όρος, ο δρόμος καθρεφτίζει την ίδια τη φύση του δημιουργού του: ανηφορικός, αδάμαστος και με θέα που «κόβει την ανάσα», θυμίζοντας την ευρύτητα του πνεύματός του. Είναι ένας δρόμος που συνδέει τον πυκνό αστικό ιστό με τη φύση, όπως ακριβώς ο Σκαρίμπας συνέδεσε τη λαϊκή παράδοση με τον μοντερνισμό. Οι κάτοικοι της περιοχής, περπατώντας στις ανηφόρες της, βιώνουν καθημερινά αυτή την ιδιαίτερη αύρα μιας γειτονιάς που, παρά την ανάπτυξη, διατηρεί την αυθεντικότητα και την «αλήθεια» που τόσο κυνήγησε ο ίδιος ο συγγραφέας στα κείμενά του.

Η Οδός Σκαρίμπα στον χάρτη της Ελλάδας

Αν και το όνομα του Γιάννη Σκαρίμπα είναι συνυφασμένο με την ελευθερία του πνεύματος, οι οδοί που φέρουν το όνομά του στην Ελλάδα είναι σχετικά λίγες και επιλεκτικές, γεγονός που υπογραμμίζει τον «μοναχικό» χαρακτήρα του δημιουργού. Εκτός από την Πετρούπολη, που αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς του ονόματός του στην Αττική, οδός Σκαρίμπα υπάρχει:

• Στη Χαλκίδα: Η πόλη που τον υιοθέτησε και τον ταύτισε με την ιστορία της, δεν θα μπορούσε παρά να έχει έναν κεντρικό δρόμο αφιερωμένο σε εκείνον.

• Στην Αγία Ευθυμία Φωκίδας: Στη γενέτειρά του, όπου η μνήμη του παραμένει ζωντανή ως ο «δικός τους» άνθρωπος που κατέκτησε τα γράμματα.

• Στην Ιτέα: Η πόλη των παιδικών του χρόνων τιμά επίσης τον συγγραφέα που περιέγραψε τις ομορφιές και τις αντιφάσεις της περιοχής.

• Στη Λάρισα και σε άλλες επαρχιακές πόλεις: Σποραδικά, το όνομά του εμφανίζεται σε γειτονιές που παραδοσιακά φιλοξενούν ονόματα πνευματικών ανθρώπων.

Η γλώσσα ως επανάσταση: Το ιδιότυπο στυλ του

Ο Σκαρίμπας δεν έγραφε απλώς· «βομβάρδιζε» τη σύνταξη και τη γραμματική. Χρησιμοποιούσε μια γλώσσα ολοζώντανη, ένα κράμα δημοτικής, ιδιωματισμών της Εύβοιας και λόγιων στοιχείων, τα οποία ανακάτευε με μια δόση σουρεαλισμού. Για εκείνον, οι λέξεις ήταν ζωντανοί οργανισμοί. Η γραφή του χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως «αντι-λογοτεχνική», καθώς αρνιόταν πεισματικά να ακολουθήσει τους κανόνες της ακαδημαϊκής ορθότητας. Στα κείμενά του, η ειρωνεία και ο αυτοσαρκασμός λειτουργούσαν ως όπλα ενάντια στη σοβαροφάνεια της εποχής.

Ο ιστορικός της ανατροπής

Πέρα από τη λογοτεχνία, ο Σκαρίμπας υπήρξε ένας αιρετικός μελετητής της ελληνικής ιστορίας. Στο τρίτομο έργο του «Το 1821 και η Αλήθεια», τάραξε τα λιμνάζοντα νερά της εθνικής ιστοριογραφίας. Υποστήριξε με πάθος ότι η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν μόνο ένας αγώνας για εθνική ανεξαρτησία, αλλά μια ταξική σύγκρουση του λαού ενάντια στους κοτζαμπάσηδες και το κατεστημένο της εποχής. Αυτή η «αποκαθηλωτική» ματιά του τον κατέστησε αγαπημένο σύμβολο για τους προοδευτικούς κύκλους και τη νεολαία, στοιχεία που ταιριάζουν απόλυτα με τον χαρακτήρα μιας περιοχής όπως η Πετρούπολη.

Οδός Βασιλίσσης Αμαλίας: Τί έμεινε από τη βασίλισσα που άλλαξε την Αθήνα;

Ο μοναχικός της Χαλκίδας και το θέατρο σκιών

Αν και γεννήθηκε στην Αγία Ευθυμία Φωκίδας, η ταυτότητά του ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Χαλκίδα, όπου έζησε ως υπάλληλος του Λιμενικού Ταμείου. Εκεί, μακριά από τα σαλόνια των Αθηνών, καλλιέργησε τη λατρεία του για τον Καραγκιόζη. Θεωρούσε το Θέατρο Σκιών ως την κορυφαία μορφή λαϊκής τέχνης και τον ίδιο τον Καραγκιόζη ως τον απόλυτο Έλληνα ήρωα: πεινασμένο, πολυμήχανο και πάντα ανυπότακτο. Μάλιστα, ο ίδιος κατασκεύαζε φιγούρες και έδινε παραστάσεις, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη δεν ανήκει σε ελίτ, αλλά στον δρόμο και στις γειτονιές.

Δυστυχώς, η πολιτεία δεν στάθηκε πάντα αντάξια του μεγέθους του Σκαρίμπα. Παρά τις έντονες διαμαρτυρίες των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών, το σπίτι όπου έζησε και δημιούργησε ο «κυρ-Γιάννης» στη Χαλκίδα κατεδαφίστηκε το 1993, για να δώσει τη θέση του σε μια ακόμη τσιμεντένια πολυκατοικία. Η απώλεια αυτού του ζωντανού μνημείου της σύγχρονης γραμματείας μας παραμένει μια ανοιχτή πληγή.

Αυτή η θλιβερή εξέλιξη δίνει ακόμη μεγαλύτερη αξία σε πρωτοβουλίες όπως αυτή της Πετρούπολης, να δώσει το όνομά του σε μια οδό της.

Έτσι έλεγα! Ήσαν μάταιοι μου οι κόποι πάν’ σε ξύλο κούφιο, πρόστυχο, ανάρια, ως θερία, ως δέντρα –αναγλυμένοι– ως ψάρια τα όνειρά μου (μούμιες) κι οι ανθρώποι. Τώρα; Πόλη, τρέμω τα γητέματά σου κι είμαι ακόμα ωραίος σαν το Μάη μήνα, κρίμα, λέω, θλιμμένη νάσαι κολομπίνα και να κλαίω εγώ στα γόνατά σου. Χαλκίδα
– Πηγή φωτογραφίας

Γιατί η οδός αυτή έχει σημασία;

Η ονοματοδοσία μιας οδού στην Πετρούπολη προς τιμήν του Σκαρίμπα δεν είναι τυχαία. Η πόλη, γνωστή για τους αγώνες της και το «Διεθνές Φεστιβάλ Πέτρας», ταυτίζεται με την ιδιοσυγκρασία του συγγραφέα: ανυπότακτη, λαϊκή και βαθιά καλλιτεχνική.

Τι πρέπει να γνωρίζετε για το έργο του:

• Το «Θείο Τραγί»: Το εμβληματικό του μυθιστόρημα που έσπασε κάθε καλούπι αφηγηματικής δομής.

• Η Αντι-ιστορία: Μέσα από το έργο του «Το ’21 και η Αλήθεια», ο Σκαρίμπας τόλμησε να αμφισβητήσει την επίσημη ιστοριογραφία, προκαλώντας έντονες συζητήσεις που κρατούν μέχρι σήμερα.

• Ο Καραγκιοζοπαίχτης: Λάτρευε το θέατρο σκιών, θεωρώντας τον Καραγκιόζη ως τον αυθεντικότερο εκφραστή της ελληνικής ψυχής.

 Ο Γιάννης Σκαρίμπας τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας το 1976, αλλά η μεγαλύτερη βράβευσή του παραμένει η αγάπη των ανθρώπων που νιώθουν «ξένοι» μέσα στις συμβάσεις της καθημερινότητας.

Μια βόλτα με άρωμα… Σκαρίμπα

Περπατώντας στην οδό Σκαρίμπα στην Πετρούπολη, αξίζει να αναλογιστούμε τη γλώσσα του. Μια γλώσσα γεμάτη ανατροπές, ιδιωματισμούς και μια μοναδική αίσθηση του χιούμορ που συχνά άγγιζε τα όρια του παραλόγου. Όσοι μεγαλώσαμε στην οδό Σκαρίμπα τη δεκαετία των 90s θυμόμαστε τις απέραντες αλάνες, το ατέλειωτο παιχνίδι, το σκαρφάλωμα σε μια από τις πολλές πλαγιές τις βόλτες με τα ποδήλατα στο νταμάρι και το περπάτημα με τους φίλους μας από το σπίτι προς το σχολείο Σε μια εποχή που οι πόλεις μας γίνονται ολοένα και πιο απρόσωπες, η αναζήτηση της ιστορίας πίσω από το όνομα ενός δρόμου, μας συνδέει ξανά με τον ιστό της ταυτότητάς μας.

Ας διαβάσουμε κι ένα ποίημα του Γιάννη Σκαρίμπα

Πήγαιναν τα σύγνεφα έρημα στο δείλι,
τα βουνά βουβά στην ατμοσφαίρα,
ταξιδεύαν μου –αμίλητοι– οι φίλοι
στον αγέρα.

Είπα: οι φίλοι μου!… Η ζωή μου τρέμει–
οι τελευταίοι πάν’ μονάχοι τους οι τόποι,
άπιαστες οι γνωριμίες μου ανέμοι
κι οι ανθρώποι.

Όνειρο ήταν, ήταν πλάνη το πώς
ζούμε, φτάνει η ζωή μας φίλους νάχει,
χώρια ή αντάμα πάμε, όπως
και μονάχοι.

Όπως τα σύγνεφα έρημα στο δείλι,
τα βουνά βουβά στην ατμοσφαίρα,
όπως αμίλητοι πάνε μου οι φίλοι
στον αγέρα…

Ο Γιάννης Σκαρίμπας είχε φιλοξενηθεί και στην ΕΡΤ:

Οδός Ούλωφ Πάλμε: Γιατί έδωσαν το όνομά του σε δρόμο της Αθήνας;