Όλοι περπατάμε καθημερινά στους δρόμους των πόλεών μας και συναντάμε στους τοίχους τους κάθε είδους παρεμβάσεις, graffiti, συνθήματα, σχέδια και διάφορα άλλα. Κάποια από αυτά μας κάνουν να σταματήσουμε για λίγο, να τα θαυμάσουμε, γιατί αυτό που βλέπουμε μας κάνει να αισθανθούμε καλύτερα και να νιώσουμε χαρά.
Κάποια άλλα μάς είναι εντελώς αδιάφορα, υπάρχουν όμως, δυστυχώς, και αυτά που μας δημιουργούν ένα αίσθημα στεναχώριας και απογοήτευσης, βλέποντας δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους γεμάτους μουτζούρες και άναρχες παρεμβάσεις. Κάθε φορά που βλέπω αυτή την εικόνα, μου γεννιέται ένα ερώτημα που έχω σκεφτεί αρκετές φορές.
Πού τελειώνει η Τέχνη και πού αρχίζει ο βανδαλισμός;
Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα φαινομενικά μπορεί να θεωρηθεί απλή, αλλά, αν το εξετάσουμε λίγο, κάθε άλλο παρά απλή είναι.Ένας τοίχος μπορεί να είναι γεμάτος πολιτικά συνθήματα, οπαδικά σύμβολα και πρόχειρες υπογραφές, όπως προανέφερα.
Στον ίδιο αστικό χώρο, όμως, μπορεί να υπάρχει και ένα mural με ιδιαίτερη αισθητική, τεχνική και καλλιτεχνική αξία.
Είναι όλα αυτά graffiti;
Είναι όλα Τέχνη;
Ή μήπως χρησιμοποιούμε την ίδια λέξη για εντελώς διαφορετικές μορφές έκφρασης;
Κατά τη γνώμη μου, εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της συζήτησης.
Δεν μπορούμε να πούμε ότι όλα είναι Τέχνη, αλλά ούτε και ότι όλα είναι βανδαλισμός. Χρειάζεται διάκριση.
Ας ξεκινήσουμε από κάτι απλό.
Υπάρχει ένας τοίχος στην πόλη μας.
Κάποιος θα τον δει ως μια άψυχη επιφάνεια.
Κάποιος άλλος μπορεί να τον δει ως δημόσιο χώρο έκφρασης.
Ένας άλλος τρίτος ως καμβά. Και φυσικά υπάρχει και ο ιδιοκτήτης του, που τον βλέπει ως… τον τοίχο του.
Πάνω του, λοιπόν, μπορεί να γραφτεί ένα πολιτικό μήνυμα, ένα οπαδικό σύνθημα, μια υπογραφή, ένα σύμβολο, ένα σχέδιο, ένα πορτρέτο ή μια ολόκληρη τοιχογραφία που απαιτεί δεκάδες ώρες δουλειάς.
Όλα αυτά συχνά τα αποκαλούμε graffiti.
Είναι όμως πράγματι όλα το ίδιο;
Το graffiti ξεκίνησε ως μορφή γραφής, διεκδίκησης και κατάληψης του αστικού χώρου και, στην πορεία, εξελίχθηκε σε σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης αστικής και εικαστικής κουλτούρας.
Δημιουργοί που ξεκίνησαν από τον δρόμο απέκτησαν αναγνώριση και έργα που δημιουργήθηκαν σε αστικές επιφάνειες πέρασαν σε γκαλερί και μουσεία.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε μπογιά πάνω σε έναν τοίχο είναι αυτομάτως και Τέχνη.
Το σπρέι δεν κάνει κάποιον ζωγράφο, όπως ακριβώς και το πινέλο δεν κάνει κάποιον ζωγράφο.
Η καλλιτεχνική πράξη απαιτεί κάτι περισσότερο, όπως ιδέα, σύνθεση, τεχνική, αισθητική αντίληψη, πρωτοτυπία και, κυρίως, την ικανότητα του δημιουργού να μετατρέψει μια επιφάνεια σε εικαστικό έργο.
Ένα εξαιρετικό mural μπορεί να αποτελεί πραγματικά σημαντικό έργο δημόσιας Τέχνης.
Μια πρόχειρη μουτζούρα, όμως, δεν γίνεται έργο Τέχνης επειδή δημιουργήθηκε με σπρέι.
Πριν μιλήσουμε για αισθητική, χρειάζεται, κατά τη γνώμη μου, να ξεχωρίσουμε τις διαφορετικές μορφές επέμβασης στον δημόσιο χώρο.
Ένα πολιτικό σύνθημα είναι πρωτίστως μήνυμα.
Δεν χρειάζεται να είναι όμορφο.
Δεν χρειάζεται να έχει εικαστική αξία.
Σκοπός του είναι να μεταφέρει μια θέση, μια διαμαρτυρία ή μια ιδέα σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κοινό.
Με αυτή την έννοια, βρίσκεται περισσότερο κοντά στη δημόσια πολιτική έκφραση παρά στη ζωγραφική.
Το ίδιο συμβαίνει, σε μεγάλο βαθμό, και με τα οπαδικά συνθήματα και σύμβολα.
Ένα όνομα, ένα έμβλημα ομάδας ή μια φράση μπορεί να λειτουργεί ως δήλωση ταυτότητας και παρουσίας και όχι ως καλλιτεχνική δημιουργία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τέτοιες παρεμβάσεις δεν έχουν κοινωνιολογικό ή πολιτισμικό ενδιαφέρον.
Σημαίνει απλώς ότι δεν είναι όλα τα ίχνη πάνω στον αστικό χώρο έργα Τέχνης.
Προσωπικά θεωρώ ότι αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη, ειδικά σήμερα που η λέξη Τέχνη χρησιμοποιείται τόσο εύκολα για να περιγράψει σχεδόν τα πάντα.
Εδώ, σ’ αυτό το σημείο, ας βάλουμε στην εξίσωση και έναν παράγοντα που συχνά ξεχνάμε, τον ιδιοκτήτη του τοίχου που προανέφερα.
Ο καλλιτέχνης βλέπει έναν τοίχο και σκέφτεται:
Τι υπέροχο μέρος για να ζωγραφίσω.
Ο ιδιοκτήτης βλέπει την περιουσία του.
Και οι δύο έχουν δίκιο ως προς αυτό που βλέπουν.
Ο καλλιτέχνης, επειδή θεωρεί τον εαυτό του δημιουργό, δεν αποκτά αυτομάτως και το δικαίωμα να αποφασίζει για την περιουσία κάποιου άλλου.
Ο τοίχος ως καμβάς – αλλά και ως ιδιοκτησία
Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε δύο διαφορετικά ζητήματα: την καλλιτεχνική αξία και τη νομιμότητα.
Ένα graffiti μπορεί να είναι εξαιρετικό ως καλλιτεχνική δημιουργία και ταυτόχρονα παράνομο ως πράξη.
Μπορεί, όμως, να συμβαίνει και το αντίστροφο: ένα mural να είναι απολύτως νόμιμο και, παρ’ όλα αυτά, ως έργο Τέχνης να είναι κακό.
Η ελληνική νομοθεσία αντιμετωπίζει, ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά, την αυθαίρετη πρόκληση ζημιάς σε ξένη ιδιοκτησία στο πλαίσιο των διατάξεων περί φθοράς ξένης ιδιοκτησίας. Ιδιαίτερη βαρύτητα μπορεί να έχει επίσης η περίπτωση κατά την οποία η επέμβαση αφορά αντικείμενο ή χώρο που προστατεύεται ειδικά από τον νόμο.
Άλλο, λοιπόν, ένας τοίχος που έχει παραχωρηθεί νόμιμα για τη δημιουργία ενός mural και άλλο η αυθαίρετη ζωγραφική πάνω σε ένα ιστορικό κτίριο, ένα μνημείο ή μια επιφάνεια πολιτιστικής αξίας.
Εκεί δεν μιλάμε πλέον απλώς για διαφορετικό γούστο.
Μιλάμε για επέμβαση στην πολιτιστική μας κληρονομιά και πρέπει να δίνουμε ιδιαίτερη σημασία σ’ αυτό.
Για να είμαστε, όμως, δίκαιοι, πρέπει να δούμε και την άλλη πλευρά.
Ένας δήμος παραχωρεί υποθετικά έναν τοίχο σε έναν καλλιτέχνη.
Δίνει άδεια και το έργο δημιουργείται απολύτως νόμιμα.
Είναι όμως αυτομάτως Τέχνη;
Προσωπικά θεωρώ πως όχι.
Η άδεια λύνει το ζήτημα της νομιμότητας.
Δεν λύνει το ζήτημα της καλλιτεχνικής αξίας.
Είναι ακριβώς όπως ένας πίνακας που εκτίθεται σε μια γκαλερί.
Δεν γίνεται καλός πίνακας απλώς και μόνο επειδή βρίσκεται μέσα σε μια γκαλερί.
Με τον ίδιο τρόπο, ένα mural δεν γίνεται σημαντικό έργο επειδή το χρηματοδότησε ένας δήμος, επειδή εγκρίθηκε από μια επιτροπή ή επειδή δημιουργήθηκε σε έναν επίσημα παραχωρημένο χώρο.
Η Τέχνη, αργά ή γρήγορα, πρέπει να κριθεί ως Τέχνη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένα απόλυτο και αντικειμενικό μέτρο αισθητικής. Η Τέχνη είναι πάντοτε ανοιχτή στην ερμηνεία και στην υποκειμενική κρίση.
Δεν με ενδιαφέρει να υπερασπιστώ ούτε συλλήβδην το graffiti ούτε συλλήβδην την απόρριψή του.
Με ενδιαφέρει να μπορούμε να ξεχωρίζουμε.
Ένας τοίχος μπορεί να γίνει καμβάς.
Μπορεί, όμως, να γίνει και θύμα βανδαλισμού.
Ένα έργο μπορεί να είναι παράνομο αλλά καλλιτεχνικά αξιόλογο.
Ένα άλλο μπορεί να είναι απολύτως νόμιμο αλλά καλλιτεχνικά αδιάφορο, όπως και ένα σύνθημα μπορεί να έχει τεράστια κοινωνική σημασία χωρίς να είναι έργο ζωγραφικής.
Και μια τοιχογραφία μπορεί να αποτελεί πραγματικό έργο δημόσιας Τέχνης χωρίς να παύει να υπόκειται στους κανόνες που διέπουν τον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο.
Ούτε «όλα Τέχνη» ούτε «όλα βανδαλισμός»
Η λογική «όλα είναι Τέχνη» είναι εξίσου προβληματική με τη λογική «όλα είναι βανδαλισμός».
Οι πόλεις μας χρειάζονται ελευθερία έκφρασης.
Χρειάζονται, όμως, και σεβασμό στον χώρο, στην περιουσία και στην πολιτιστική τους κληρονομιά.
Ελευθερία χρειάζεται επίσης και η Τέχνη, όμως μην παραβλέπουμε ότι χρειάζεται και το δικαίωμα να την κρίνουμε.
Γιατί, αν τα βαφτίσουμε όλα Τέχνη, στο τέλος κινδυνεύουμε να μην μπορούμε να ξεχωρίσουμε την Τέχνη από οτιδήποτε βρίσκεται πάνω σε έναν τοίχο, με αποτέλεσμα να αδικήσουμε την ίδια την Τέχνη.
Στέλιος Ταντούρης,
Εικαστικός Δημιουργός – Ιδρυτής & Επιμελητής του REGENESIS Trash Art Project
by 