Ο μύθος της «ελεύθερης αγοράς»: Γιατί η Ολλανδία βάζει πλαφόν στους οδοντιάτρους και εμείς ούτε στα ράφια;
Η βόλτα στους διαδρόμους ενός σούπερ μάρκετ στην Αθήνα, η αναζήτηση διαμερίσματος στο Παγκράτι ή η επίσκεψη σε ένα ιδιωτικό ιατρείο μοιάζουν πλέον με ασκήσεις οικονομικής αντοχής. Κάθε φορά που η συζήτηση φτάνει στην ανεξέλεγκτη ακρίβεια που μαστίζει τους κατοίκους της Αττικής (κι όχι μόνο), η επίσημη απάντηση μοιάζει με ηχογραφημένο μήνυμα: «Δεν μπορούμε να βάλουμε πλαφόν στις τιμές, αυτά δεν τα επιτρέπει η ελεύθερη αγορά. Ζούμε σε ευρωπαϊκή οικονομία».
Ακούγεται λογικό, ίσως και αυτονόητο για όσους έχουν γαλουχηθεί με τα δόγματα της απόλυτης απορρύθμισης. Υπάρχει, όμως, ένα μικρό πρόβλημα με αυτό το αφήγημα: στην υπόλοιπη Ευρώπη απλώς δεν ισχύει.
Το Ολλανδικό «παράδοξο» της Υγείας
Ας ταξιδέψουμε νοερά στην Ολλανδία, μια χώρα που παραδοσιακά αποτελεί προπύργιο του εμπορίου, της επιχειρηματικότητας και της ελεύθερης αγοράς. Θα περίμενε κανείς πως εκεί οι τιμές καθορίζονται αποκλειστικά από τον «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ.
Κι όμως, αν επισκεφθείς έναν οδοντίατρο στο Άμστερνταμ, δεν θα βρεθείς προ εκπλήξεως στο ταμείο. Η Ολλανδική Αρχή Υγείας (NZa) καθορίζει αυστηρά τις μέγιστες επιτρεπτές τιμές (πλαφόν) για κάθε πιθανή ιατρική και οδοντιατρική πράξη. Από έναν απλό καθαρισμό δοντιών μέχρι το πιο περίπλοκο σφράγισμα, το κράτος ορίζει το «ταβάνι». Οι γιατροί είναι ελεύθεροι να ανταγωνιστούν ο ένας τον άλλον, αλλά το κάνουν με όρους ποιότητας υπηρεσιών και εξυπηρέτησης, όχι ανεβάζοντας ανεξέλεγκτα τις χρεώσεις τους.
Η λογική τους είναι απλή: η υγεία δεν είναι ένα απλό καταναλωτικό προϊόν, αλλά ένα βασικό αγαθό. Και στα βασικά αγαθά, το κράτος οφείλει να βάζει κανόνες.
Φθηνά στην Αθήνα: Value for Money επιλογές – Οι 3 γειτονιές που γίνονται στέκια
Ο χάρτης των παρεμβάσεων στη Δύση
Το παράδειγμα της Ολλανδίας δεν είναι η εξαίρεση, αλλά μέρος ενός ευρύτερου κανόνα που η εγχώρια συζήτηση συχνά επιλέγει να αγνοεί. Όταν η κοινωνική συνοχή απειλείται, οι ισχυρές δυτικές οικονομίες δεν διστάζουν να παρέμβουν:
-
Γαλλία: Εφαρμόζει τον έλεγχο ενοικίων (encadrement des loyers) στο Παρίσι και σε άλλες πιεσμένες αστικές ζώνες, βάζοντας ανώτατο όριο στην τιμή ανά τετραγωνικό. Παράλληλα, στην πρόσφατη κρίση, ενεργοποίησε το «ενεργειακό προστατευτικό κάλυμμα», βάζοντας αυστηρό πλαφόν στις αυξήσεις ρεύματος.
-
Γερμανία: Σε πόλεις όπου η στέγαση αποτελεί εφιάλτη, έχει ενεργοποιηθεί το Mietpreisbremse (φρένο ενοικίων), απαγορεύοντας στα νέα συμβόλαια να ξεπερνούν το 10% του τοπικού μέσου όρου.
-
Ισπανία: Πέρα από το πλαφόν που επέβαλε (μαζί με την Πορτογαλία) στην τιμή του φυσικού αερίου, προχώρησε σε εκτεταμένες μειώσεις έως και μηδενισμό του ΦΠΑ σε βασικά είδη διατροφής στα ράφια των σούπερ μάρκετ, βάζοντας όρια στις αυξήσεις ενοικίων.
Το στεγαστικό αδιέξοδο της Αθήνας ως μελέτη περίπτωσης
Ας δούμε, για παράδειγμα, το νούμερο ένα πρόβλημα της Αττικής σήμερα: τη στέγαση. Την ώρα που μητροπόλεις όπως το Παρίσι και το Βερολίνο πατούν θεσμικά το «φρένο» στις αυξήσεις για να αποτρέψουν τον βίαιο εκτοπισμό των κατοίκων τους, στην Αθήνα η αγορά ακινήτων θυμίζει πλέον Άγρια Δύση. Η απουσία οποιουδήποτε ρυθμιστικού πλαισίου στις ανανεώσεις των συμβολαίων, σε συνδυασμό με την πίεση της βραχυχρόνιας μίσθωσης, έχουν μετατρέψει την εύρεση στέγης από βασικό δικαίωμα σε είδος πολυτελείας. Αντί για ένα στοιχειώδες πλαφόν όπως το ολλανδικό ή το γερμανικό που θα διασφάλιζε την παραμονή των νέων, των οικογενειών και των εργαζομένων στις γειτονιές τους, το δόγμα της μη παρέμβασης αφήνει τα ενοίκια στο έλεος της κερδοσκοπίας.
Για άλλη μια φορά, το αφήγημα της «ελεύθερης αγοράς» λειτουργεί ως άλλοθι για να αδειάσει το κέντρο της πόλης από τους ίδιους τους ανθρώπους που της δίνουν ζωή.
Η ελληνική πραγματικότητα και η «Ιερή» Αγορά
Επιστρέφοντας στην Αττική, το χάσμα ανάμεσα σε εμάς και τη Δύση είναι χαοτικό όχι στα νούμερα της ανάπτυξης, αλλά στην αντίληψη του κράτους απέναντι στον πολίτη. Στην Ελλάδα, η έννοια του «πλαφόν» σε βασικά είδη διαβίωσης ή σε ιατρικές υπηρεσίες αντιμετωπίζεται συχνά ως αναχρονιστική, σχεδόν «σοβιετική» ιδέα.
Το αποτέλεσμα; Ενώ το Άμστερνταμ προστατεύει τον πολίτη από την αισχροκέρδεια στην καρέκλα του οδοντιάτρου και το Παρίσι βάζει φρένο στα ενοίκια, ο κάτοικος της Αθήνας αφήνεται απολύτως απροστάτευτος απέναντι σε ένα ράφι σούπερ μάρκετ, όπου ο ανταγωνισμός συχνά λειτουργεί μόνο προς τα πάνω. Το αφήγημα της «ελεύθερης αγοράς» χρησιμοποιείται ως βολική δικαιολογία για την αδράνεια.
Όταν χώρες με πολλαπλάσιο ΑΕΠ και βαθιά καπιταλιστική παράδοση αντιλαμβάνονται ότι η αγορά χρειάζεται χαλινάρι για να μην κατασπαράξει την κοινωνία, εμείς εξακολουθούμε να υπερασπιζόμαστε μια ιδεατή, ασύδοτη εκδοχή της.
Ακατάλληλες παραλίες στην Αττική: Ανησυχητικό το πόρισμα του ΠΑΚΟΕ για 4 περιοχές
Συντάκτρια: Αγγέλικα Αγόρα – Owner of Attica Horizon
by 