Η μάχη των καστανάδων τη δεκαετία του ’50. Τζίροι δεκάδων χιλιάδων δραχμών και καταγγελίες για μαφιόζικες πρακτικές και πολιτικές παρεμβάσεις”
Ένα αχνιστό σακουλάκι με κάστανα, ένας κάδος με αναμμένα κάρβουνα, η χαρακτηριστική κραυγή «ζεστά κάστανα, ζεστά!»∙ τί μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτή την τόσο γνώριμη χειμωνιάτικη εικόνα της Αθήνας;
Για να βρει κανείς απάντηση πρέπει να γυρίσει επτά δεκαετίες πίσω, όταν ο μελαχρινός καρπός δεν ήταν απλώς σνακ του δρόμου, αλλά χρυσοφόρο εμπόρευμα που άναβε φιτίλια. Τη δεκαετία του ’50 γεννήθηκε αυτό που οι εφημερίδες αποκαλούσαν «Μάχη των Καστανάδων», ένας σιωπηλός πόλεμος για μια γωνιά πεζοδρομίου, για μια άδεια μικροπωλητή, για μερικά χιλιάδες – ενίοτε και δεκάδες χιλιάδες – δραχμές την ημέρα.
Μετά τον Εμφύλιο η πρωτεύουσα πλημμύρισε από επαρχιώτες που αναζητούσαν οποιοδήποτε μεροκάματο. Οι παλιοί καστανάδες, κυρίως Θεσσαλοί από Τρίκαλα, Καρδίτσα και Φάρσαλα, είχαν ήδη στήσει προπολεμικά τις φουφούδες τους σε κεντρικούς δρόμους όπως η Πανεπιστημίου, η Πατησίων, η Βασιλίσσης Αμαλίας και η γωνία Ερμού και Βουλής. Ξαφνικά όμως άρχισαν να καταφθάνουν νεοφώτιστοι συνάδελφοι και η Αστυνομία, συχνά έπειτα από πολιτικές πιέσεις, μοίραζε άδειες σωρηδόν. Η κάθε άδεια κόστιζε περίπου τριακόσιες χιλιάδες δραχμές, ποσό ιλιγγιώδες αν αναλογιστούμε ότι ο βασικός μισθός δεν ξεπερνούσε τις 2.500. Κι όμως, σε καλό πόστο ο καστανάς έψηνε καθημερινά μέχρι οκτώ οκάδες κάστανα, περίπου 640 τεμάχια, και έκανε τζίρο σχεδόν 80.000 δραχμές, αφήνοντας καθαρό κέρδος πάνω από 50.000, μέσα σε μια εποχή που οι περισσότεροι Αθηναίοι πλήρωναν το γάλα με το δεκάδραχμο κέρμα.
Τέτοια νούμερα δεν θα μπορούσαν να μην εξάψουν τα πάθη. Οι βετεράνοι του επαγγέλματος μιλούσαν ανοιχτά για «μαφιόζικες πρακτικές». Κατήγγειλαν ότι ορισμένοι νεοφερμένοι αγόραζαν άδειες με πλάγια μέσα, εκτόπιζαν παλιούς συναδέλφους απειλώντας πως θα στήσουν φουφού δίπλα τους αν δεν πληρωθούν «κατ’ αποκοπή». Ακόμη και οι τοποθετήσεις των αμαξιδίων, τετράγωνα πάνω στο πεζοδρόμιο, άρχισαν να θυμίζουν εκστρατευτικούς σχεδιασμούς: κάθε γωνία λογαριαζόταν σαν φλέβα χρυσού.
Όταν το χρήμα ρέει, η πολιτική δεν μένει αδιάφορη. Γραφεία υπουργών φρόντιζαν «δικούς τους ανθρώπους» ώστε να πάρουν μια θέση στην ουρά για άδεια, ιδίως γύρω στο 1955, εποχή που η ανασυγκρότηση της πόλης έφερνε όλο και μεγαλύτερη κίνηση στα κέντρα. Κάπως έτσι ο ανταγωνισμός εξελίχθηκε σε βίαιη καθημερινότητα. Οι εφημερίδες κατέγραφαν καβγάδες, σπασμένα καροτσάκια, ακόμη και συλλήψεις για ξυλοδαρμούς. Δεν ήταν λίγοι οι αστυνομικοί που έπαιρναν το μερίδιό τους , είτε αδιαφορώντας, είτε «προστατεύοντας»
Και τι γινόταν όταν έσβηνε η φουφού; Κάθε βράδυ, μετά το κλείσιμο, οι καστανάδες συγκεντρώνονταν στο καφενείο του Πούλιου στο Μοναστηράκι. Εκεί λύνονταν λογαριασμοί, δινόταν η άτυπη «έγκριση» για νέες τοποθεσίες, εκεί γεννήθηκαν οι πρώτες ιδέες συνδικαλιστικής οργάνωσης. Αξίζει να θυμηθούμε ότι το πρώτο σωματείο των καστανάδων είχε ιδρυθεί ήδη από το 1922 με την εύγλωττη επωνυμία «Σωματείον Στασίμων Πωλητών Καστάνων, Αραβοσίτων και Ξηρών Καρπών, η Ένωσις Θεσσαλών».
Στη διάρκεια της χούντας η σύγκρουση πήρε απρόσμενη μορφή γραφειοκρατίας: με μία μόνο διαταγή οι φουφούδες έπρεπε να γίνουν στρογγυλές· λίγα χρόνια αργότερα, τετραγωνικές. Όποιος δεν συμμορφωνόταν, έχανε τη θέση του. Μετά τη Μεταπολίτευση, ο Δήμος Αθηναίων επιχείρησε να βάλει τάξη θεσπίζοντας κληρώσεις και πλειστηριασμούς, χωρίς να εξαλειφθούν οι κομματικές παρεμβάσεις.
Από οικονομικής άποψης, το επάγγελμα έφερε όλα τα χαρακτηριστικά μιας μικρής, υψηλής έντασης σε μετρητό επιχείρησης: χαμηλό αρχικό κεφάλαιο (ένα καροτσάκι, μια φουφού, λίγα κάρβουνα), μεγάλος ημερήσιος τζίρος, τεράστια εποχικότητα. Ο Νοέμβριος, ο Δεκέμβριος, άντε και ο Ιανουάριος, ήταν οι μήνες που έκριναν την επιβίωση ολόκληρης χρονιάς. Ο κάστανας γινόταν έτσι το πιο καυτό εμπόρευμα του χειμώνα, ένα υποκατάστατο της τότε ανύπαρκτης «γρήγορης εστίασης». Η μυρωδιά του έσερνε το βήμα των περαστικών, ο καστανάς ζέσταινε χέρια και στομάχι, μα πάνω απ’ όλα φούσκωνε τα πορτοφόλια των πωλητών του.
Κι όμως, όσο γρήγορα αναρριχήθηκαν οι καστανάδες στον άτυπο θρόνο των μεροδούληδων, τόσο απότομα άρχισαν να φθίνουν. Η άνοδος του αυτοκινήτου, οι αλλαγές στις δημοτικές ρυθμίσεις, ο κορεσμός της αγοράς, αλλά και ο ερχομός νέων «βασιλιάδων του δρόμου» σουβλατζήδες, λουκουματζήδες, καντινιέρηδες, συρρίκνωσαν την παλιά αυτοκρατορία των κάστανων σε μερικές νοσταλγικές φουφούδες για τους τουρίστες. Εντέλει, το επάγγελμα που είχαν θωρακίσει μάγκες, πολιτικοί και μυστήριοι προστάτες παραδόθηκε στον χρόνο.
Τι έμεινε λοιπόν από εκείνο το μικρό ταξίδι στην καρδιά της μεταπολεμικής Αθήνας; Μια αίσθηση ότι η οικονομία του δρόμου λειτουργεί σαν μικροσκόπιο της κοινωνίας. Όταν τα λεφτά είναι εύκολα, οι άνθρωποι γίνονται λύκοι, οι άδειες κίβδηλοι τίτλοι ευγενείας, ο πάγκος πεδίο μάχης. Κι όταν ο άνεμος αλλάξει, οι φουφούδες σβήνουν, το καστανό καρότσι σκουριάζει, κι εκεί που κάποτε μύριζε κάρβουνο και κέρδος σήμερα περνούν αδιάφορα χιλιάδες παπούτσια. Ωστόσο, κάθε χειμώνα, με το πρώτο κρύο, μια φευγαλέα ευωδιά ψημένου κάστανου θυμίζει πως κάποτε ένα ταπεινό κουκουνάρι έκαιγε σαν πύρινο νόμισμα και έγραψε τη δική του μικρή, πλην εκρηκτική, ιστορία στις λεωφόρους της πόλης.
by 