Ένα οδοιπορικό στα αρχαία θεμέλια της πόλης, τότε που ο Πειραιάς ήταν ένα ξεχωριστό νησί και το υγρό στοιχείο καθόριζε το όνομα, τη γεωγραφία και την ταυτότητά του.
Υπάρχει μια αλμύρα ριζωμένη βαθιά στο DNA αυτής της πόλης. καθώς Ο Πειραιάς είναι μια ζωντανή κιβωτός που περικλείει αιώνες ελληνικής ιστορίας. Από τον αφρό των κυμάτων όπου ναυπηγήθηκαν οι αρχαίες τριήρεις, μέχρι τον μόχθο των εργατικών συνοικιών, τον πόνο της μικρασιατικής προσφυγιάς, το ρεμπέτικο και την αστείρευτη ναυτοσύνη των νεότερων χρόνων, η πόλη αυτή σφυρηλατήθηκε μέσα από τον διαρκή αγώνα των ανθρώπων της με το υγρό στοιχείο. Όμως, πίσω από τους σύγχρονους γερανούς και τα πολύβουα αγκυροβόλια, κρύβεται ένα γεωλογικό μυστικό που αλλάζει όλα όσα νομίζαμε πως ξέρουμε, στους προϊστορικούς χρόνους, πριν ενωθεί με τον κορμό της Αττικής, ο Πειραιάς υπήρξε ένα ανεξάρτητο νησί.
Από τα ρηχά νερά στον «Περαματάρη»
Στην αρχαιότητα, μια ευρεία θαλάσσια ζώνη χώριζε τον Πειραιά από το λεκανοπέδιο. Ξεκινούσε από τον Φαληρικό όρμο, αγκάλιαζε τα σημερινά Καμίνια και τμήμα του Ρέντη, για να καταλήξει στο λιμάνι των Αλών, κοντά στον σημερινό σταθμό του ΗΣΑΠ. Με το πέρασμα των αιώνων, η φύση έκανε τη δουλειά της, οι προσχώσεις μετέτρεψαν τη θάλασσα σε ρηχή υδάτινη έκταση, έπειτα σε βάλτο και τελικά στο περίφημο «αλίπεδο». Η ξηρά ένωσε οριστικά τον Πειραιά με την Αθήνα.
Από αυτή την ιδιαίτερη γεωγραφία, γεννήθηκε –σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή– και το ίδιο του το όνομα. Η λέξη «Πειραιεύς» φέρεται να προέρχεται από το «περαιάς», δηλαδή τον περαματάρη, τον βαρκάρη που αναλάμβανε να περάσει τους ανθρώπους στην απέναντι όχθη. Μια άλλη ερμηνεία τον συνδέει με το επίρρημα «πέρα», καθώς βρισκόταν «πέρα από την ακτή». Αξίζει να σημειωθεί πως στη λαϊκή μας παράδοση, μέχρι και πολύ πρόσφατα, επιβίωναν οι γνώριμοι τύποι «Περέας» και «Περεάς».
Κάθε φορά που περπατάμε στα Καμίνια ή τη Νίκαια, στην ουσία βαδίζουμε πάνω σε ένα έδαφος που κάποτε ήταν θάλασσα, μια υπενθύμιση της βαθιάς, διαχρονικής σύνδεσης της πόλης με το υγρό στοιχείο.
Οι πρώτοι κάτοικοι και οι Μινύες μηχανικοί
Η ιστορία της κατοίκησης της περιοχής χάνεται στα βάθη της 3ης χιλιετίας π.Χ., με ευρήματα σε Παλαιά Κοκκινιά, Κερατσίνι και Μουνιχία να επιβεβαιώνουν την παρουσία πρωτοελλαδικών οικισμών (2600 π.Χ.).
Πελασγοί, Κάρες, Λέλεγες, Κρήτες και Φοίνικες άφησαν το στίγμα τους. Ωστόσο, τη μεγάλη διαφορά έκαναν οι Μινύες. Ερχόμενοι πιθανότατα από τον Ορχομενό της Βοιωτίας γύρω στον 12ο αιώνα π.Χ., αυτός ο λαός με τις σπουδαίες τεχνικές και ναυτικές γνώσεις εγκαταστάθηκε στον λόφο που σήμερα αποκαλούμε Προφήτη Ηλία (Καστέλλα).
Ο βασιλιάς της Αθήνας, Μούνιχος, τους παραχώρησε την περιοχή, η οποία πήρε το όνομά του ως Μουνιχία. Οι Μινύες μετέτρεψαν το φυσικό λιμάνι (το σημερινό Μικρολίμανο) σε ισχυρή ναυτική βάση, ενώ ίδρυσαν και το ιερό της Μουνιχίας Αρτέμιδος, κοντά στο σημείο που σήμερα στεγάζεται ο Ναυτικός Όμιλος Ελλάδος.
Τα υπόγεια μυστικά του Πειραιά
Ως αριστοτέχνες των υδραυλικών έργων και των υπόγειων κατασκευών, οι Μινύες άφησαν κληρονομιά που σώζεται μέχρι τις μέρες μας. Η περίφημη σπηλιά της Αρετούσας στη Μουνιχία και το μυστηριώδες Σηράγγιο —ευρύτερα γνωστό στους παλαιότερους Πειραιώτες ως η «Σπηλιά του Παρασκευά»— αποτελούν ζωντανές αποδείξεις της δεξιοτεχνίας τους.
Το «Τετράκωμον Ηράκλειον» και η πρώτη μεγάλη ένωση
Ίσως ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της αρχαίας πειραϊκής ιστορίας είναι η πρώιμη διαδημοτική συνεργασία. Στην περιοχή αναπτύχθηκε το «Τετράκωμον Ηράκλειον», μια θρησκευτική και κοινωνική ένωση τεσσάρων γειτονικών κοινο:τήτων
-
Του Πειραιά
-
Του Φαλήρου (του σημαντικότερου επινείου των Αθηνών τότε)
-
Των Θυμαιτάδων (σημερινό Κερατσίνι)
-
Της Ξυπετής (περιοχή ανάμεσα σε Παλαιά Κοκκινιά, Κορυδαλλό και Νίκαια)
Συνδετικός κρίκος αυτών των κοινοτήτων δεν ήταν άλλος από την κοινή λατρεία του Ηρακλή. Το κεντρικό τους ιερό, που εικάζεται ότι βρισκόταν στην περιοχή των σημερινών Καμινιών, λειτούργησε για αιώνες ως ο πυρήνας ενότητας και κοινής ταυτότητας για τους ανθρώπους που έθεσαν τα θεμέλια του σπουδαιότερου λιμανιού της Μεσογείου.
Ο Πειραιάς ξέρει να διηγείται την ιστορία του
Μια πόλη που γεννήθηκε μέσα από τη θάλασσα, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ο Πειραιάς είναι ένας τόπος όπου κάθε βράχος, κάθε λόφος και κάθε σπηλιά έχει να διηγηθεί μια ιστορία χιλιάδων ετών.
Πηγές – Βιβλιογραφία:
-
Στράβων, Γεωγραφικά (Βιβλίο Α’, 1.3.18) – Ιστορική αναφορά για την ετυμολογία και τη νησιωτική μορφή του Πειραιά.
-
Σταϊνχάουερ, Γεώργιος (2001). Ο Πειραιεύς κατά την αρχαιότητα. Εκδόσεις Ίδρυμα Ι.Σ. Λάτση / Ολκός.
-
Πανάγος, Χρήστος Τ. (1968). Ο Πειραιεύς: Οικονομική και ιστορική έρευνα από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του τέλους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πειραιώς.
Επιμέλεια: Νεκτάριος Ντούζουγλης – Χορμοβίτης
Εικόνες του άρθρου με τη βοήθεια της ΤΝ.
Ο οδηγός πόλης, Attica Horizon σε Tik Tok και Instagram.
Νομίζεις ότι ξέρεις τη Γλυφάδα; 6 ιστορικά μυστικά που κρύβονται πίσω από τη βιτρίνα της
by 