Πώς ένα όνομα εμπόρου της Κόνιτσας ταυτίστηκε με την πιο πολυσυζητημένη συνοικία της Αθήνας.
Υπάρχουν γειτονιές που απλώς αποτελούν ένα κομμάτι μιας πόλης και υπάρχουν κι εκείνες που, με το πέρασμα του χρόνου, αποκτούν μια δεύτερη υπόσταση. Φορτίζονται με μνήμες, πολιτικές αντιπαραθέσεις, πρόσωπα, στερεότυπα και μύθους, μέχρι που το όνομά τους σημαίνει κάτι πολύ περισσότερο από ένα σημείο πάνω στον χάρτη. Τα Εξάρχεια ανήκουν αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Σε αυτό το κομμάτι του αθηναϊκού κέντρου συναντήθηκαν για περισσότερο από έναν αιώνα φοιτητές και εργάτες, μικροαστικές οικογένειες και διανοούμενοι, ποιητές, μουσικοί, εκδότες, πολιτικοί ακτιβιστές και καλλιτέχνες. Η φυσιογνωμία της περιοχής δεν δημιουργήθηκε από ένα και μόνο ιστορικό γεγονός. Διαμορφώθηκε σταδιακά, επειδή διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές πραγματικότητες άφησαν εδώ το αποτύπωμά τους. Γι’ αυτό και, αν θέλει κανείς να κατανοήσει πραγματικά τη συγκεκριμένη γειτονιά, θα πρέπει να κοιτάξει πολύ πιο πίσω από τις εικόνες συγκρούσεων που για δεκαετίες κυριάρχησαν στα τηλεοπτικά δελτία.
Από τη Νεάπολη στα Εξάρχεια
Η ιστορία αρχίζει τον 19ο αιώνα, όταν η Αθήνα επεκτεινόταν σταδιακά έξω από τον αρχικό πολεοδομικό της πυρήνα. Η ευρύτερη περιοχή ήταν συνδεδεμένη με τη Νεάπολη, μία από τις πρώτες νέες συνοικίες της πρωτεύουσας.
Κάπου εκεί συναντάμε και την επικρατέστερη εκδοχή για την προέλευση της ονομασίας «Εξάρχεια».
Το όνομα αποδίδεται στον Βασίλειο Έξαρχο, έναν Ηπειρώτη έμπορο από την περιοχή της Κόνιτσας, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και διατηρούσε παντοπωλείο κοντά στη σημερινή Θεμιστοκλέους. Το κατάστημά του έγινε τόσο γνωστό σημείο αναφοράς, ώστε οι Αθηναίοι άρχισαν να χρησιμοποιούν την έκφραση «στου Έξαρχου» για να προσδιορίσουν το συγκεκριμένο τμήμα της πόλης.
Σταδιακά, η καθημερινή αυτή ονομασία επικράτησε και ολόκληρη η περιοχή έμεινε γνωστή ως Εξάρχεια.
Παρεμπιπτόντως, είναι μία από εκείνες τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου η ιστορία μιας ολόκληρης αθηναϊκής συνοικίας συνδέθηκε με ένα εμπορικό κατάστημα και με το επώνυμο ενός ανθρώπου που δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί ότι, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το όνομά του θα αποτελούσε μέρος της πολιτικής και πολιτιστικής ιστορίας της χώρας.
Το «Καρτιέ Λατέν» της Αθήνας
Η γειτνίαση με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Πανεπιστήμιο και άλλους εκπαιδευτικούς και πνευματικούς θεσμούς επηρέασε καθοριστικά τη φυσιογνωμία της συνοικίας.
Από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα άρχισαν να εγκαθίστανται εκεί εργαζόμενοι, μικροαστοί και αρκετοί φοιτητές. Την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν βιβλιοπωλεία, τυπογραφεία, καφενεία και χώροι όπου συναντιούνταν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών.
Η σύνθεση αυτή δεν ήταν τυχαία. Οι φοιτητές επέλεγαν την περιοχή επειδή βρίσκονταν κοντά στις σχολές τους, ενώ γύρω τους αναπτύχθηκε σταδιακά μια ολόκληρη μικρή οικονομία που σχετιζόταν με το βιβλίο, τις εκδόσεις, την εκπαίδευση και την ψυχαγωγία.
Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα η Νεάπολη και η γύρω περιοχή χαρακτηρίζονταν ακόμη και ως το «Καρτιέ Λατέν της Αθήνας», μια σαφής αναφορά στη διάσημη φοιτητική και πνευματική συνοικία του Παρισιού.
Ήταν ήδη ένας αθηναϊκός μικρόκοσμος με δική του κοινωνική ζωή. Οι άνθρωποι δεν έρχονταν μόνο για να κατοικήσουν. Έρχονταν για να συζητήσουν, να διαβάσουν, να δημιουργήσουν, να ανταλλάξουν ιδέες και, εννοείται πως, να διαφωνήσουν.
Κατοχή, Εμφύλιος και πολιτικοποίηση
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και στη συνέχεια ο Εμφύλιος άλλαξαν βαθιά ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Η συγκεκριμένη περιοχή δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση, καθώς βρισκόταν δίπλα σε πανεπιστημιακά ιδρύματα και σε έναν ευρύτερο πυρήνα πολιτικής και πνευματικής δραστηριότητας.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής συνδέθηκε με αντιστασιακές δραστηριότητες και κινητοποιήσεις, ενώ στα Δεκεμβριανά του 1944 τμήματα της ευρύτερης ζώνης βρέθηκαν μέσα στη μεγάλη σύγκρουση που εξελισσόταν στην πρωτεύουσα.
Στα μεταπολεμικά χρόνια ο πολιτικός χαρακτήρας της έγινε ακόμη πιο έντονος. Η παρουσία φοιτητών, διανοουμένων, συγγραφέων και ανθρώπων που κινούνταν στον ευρύτερο χώρο της Αριστεράς συνέβαλε στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου οι πολιτικές συζητήσεις αποτελούσαν σχεδόν μέρος της καθημερινότητας.
Θα ήταν, ωστόσο, ιστορικά απλουστευτικό να παρουσιάσουμε τα Εξάρχεια ως μια συνοικία που κατοικήθηκε αποκλειστικά από ανθρώπους μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Η κοινωνική της πραγματικότητα ήταν πάντοτε περισσότερο σύνθετη, διότι δίπλα στους πολιτικοποιημένους φοιτητές και στους διανοουμένους συνέχιζαν να ζουν οικογένειες, εργαζόμενοι και μικροεπαγγελματίες.
Ακριβώς αυτή η συνύπαρξη ήταν που δημιούργησε ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.
Η Μεταπολίτευση και τα Εξάρχεια αμφισβήτησης
Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974 άνοιξε μια καινούργια περίοδος.
Πολιτικές οργανώσεις, φοιτητικές ομάδες, αναρχικές και αντιεξουσιαστικές συλλογικότητες, μικροί εκδοτικοί οίκοι, βιβλιοπωλεία, μουσικές σκηνές και αργότερα καταλήψεις βρήκαν χώρο σε μια συνοικία που διέθετε ήδη το κατάλληλο κοινωνικό υπόβαθρο.
Κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 η περιοχή συνδέθηκε ακόμη περισσότερο με την αναρχική και αντιεξουσιαστική κουλτούρα.
Παράλληλα, άρχισε να διαμορφώνεται μια διπλή εικόνα.
Για ένα μέρος της κοινωνίας, ήταν ένας τόπος ελεύθερης έκφρασης, πολιτικής δράσης και αμφισβήτησης. Για άλλους μετατράπηκε σταδιακά σε συνώνυμο της ανομίας και των επεισοδίων, καθώς οι επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις ανάμεσα σε ομάδες διαδηλωτών και την αστυνομία κυριαρχούσαν συχνά στην ειδησεογραφία.
Έτσι δημιουργήθηκε και η γνωστή «ρετσινιά» της «μπαχαλοπεριοχής», η οποία ακολούθησε τη γειτονιά για χρόνια.
Η πραγματικότητα, βέβαια, ήταν πολύ πιο σύνθετη. Διότι πίσω από τις εικόνες των επεισοδίων εξακολουθούσε να υπάρχει μια ολόκληρη καθημερινή ζωή που σπάνια έφτανε στις τηλεοπτικές οθόνες.
Νέα Φιλαδέλφεια: Η ιστορική κληρονομιά από τον Ποδονίφτη στο σήμερα
Οι ασυμβίβαστοι της τέχνης
Αν η πολιτική είναι το ένα κομμάτι της ταυτότητας των Εξαρχείων, η τέχνη είναι αναμφίβολα το άλλο.
Η Κατερίνα Γώγου, ο Παύλος Σιδηρόπουλος και ο Νικόλας Άσιμος συνδέθηκαν όσο λίγοι με τη μυθολογία της περιοχής και έμειναν γνωστοί, μέσα από έναν χαρακτηρισμό που διαδόθηκε αργότερα ευρύτερα, ως οι «Άγιοι των Εξαρχείων».
Δεν αποτελούσαν κάποια παρέα ή οργανωμένη καλλιτεχνική ομάδα. Είχαν όμως κοινά στοιχεία: ήταν αντισυμβατικοί, κινήθηκαν έξω από τα ασφαλή όρια της εποχής τους και συνδέθηκαν με έναν κόσμο που αμφισβητούσε τα καθιερωμένα.
Η Γώγου, ηθοποιός και ποιήτρια, έγραψε για την πόλη, την οργή, την καταπίεση και την κοινωνική σύγκρουση με έναν τρόπο που την έκανε ιδιαίτερα αγαπητή στον αντιεξουσιαστικό χώρο.
Ο Παύλος Σιδηρόπουλος έγινε μία από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού ροκ, ενώ ο Νικόλας Άσιμος ακολούθησε μια εντελώς προσωπική και αντισυμβατική διαδρομή στη μουσική και στη ζωή.
Τρεις διαφορετικές φυσιογνωμίες, οι οποίες έφυγαν πρόωρα και εντάχθηκαν τελικά στη συλλογική μυθολογία μιας εποχής και μιας γειτονιάς.
Η τέχνη βγαίνει στον δρόμο
Ο πολιτισμός, πάντως, δεν περιορίστηκε ποτέ στις προσωπικότητες που πέρασαν από τα Εξάρχεια.
Βιβλιοπωλεία, μικροί εκδοτικοί οίκοι, κινηματογράφοι, μουσικές σκηνές, θέατρα, δισκάδικα και στέκια αποτέλεσαν για δεκαετίες τμήμα της καθημερινής ζωής.
Και ύστερα ήταν οι τοίχοι.
Graffiti, stencil, αφίσες, πολιτικά συνθήματα και μεγάλες τοιχογραφίες μετέτρεψαν σταδιακά τους δρόμους σε ένα ιδιότυπο ανοιχτό αρχείο της πόλης. Άλλα έργα παραμένουν για χρόνια και άλλα εξαφανίζονται μέσα σε λίγες ημέρες κάτω από καινούργια στρώματα μπογιάς ή αφισών.
Αυτό ακριβώς είναι και μέρος της γοητείας τους: ο δημόσιος χώρος δεν παραμένει ποτέ απολύτως ίδιος.
Ένα έργο τέχνης μπορεί να βρίσκεται δίπλα σε ένα πολιτικό σύνθημα, μια αφίσα συναυλίας δίπλα σε κάλεσμα για συγκέντρωση και ένα ποίημα λίγα μέτρα μακρύτερα από μια κοινωνική ανακοίνωση.
Έτσι ο δρόμος λειτουργεί ταυτόχρονα ως καμβάς, πίνακας ανακοινώσεων και χώρος δημόσιου διαλόγου.
Πίσω από τα στερεότυπα, μια κανονική γειτονιά
Αν μείνει κανείς μόνο στα μεγάλα πολιτικά γεγονότα, θα χάσει ίσως το πιο ανθρώπινο κομμάτι της ιστορίας.
Τα Εξάρχεια είναι και τα μικρά καφενεία, τα παλαιοβιβλιοπωλεία, τα εστιατόρια, τα μπαρ και οι μουσικές σκηνές. Είναι η λαϊκή αγορά του Σαββάτου, οι παρέες στα πεζοδρόμια, οι παλιοί κάτοικοι που γνωρίζουν ο ένας τον άλλον και οι φοιτητές που έρχονται και φεύγουν κάθε χρόνο.
Από τη μία πλευρά υπάρχει η έντονη πολιτικοποίηση. Από την άλλη υπάρχει η καθημερινότητα μιας πυκνοκατοικημένης αθηναϊκής συνοικίας.
Και τα δύο είναι αληθινά.
Ίσως γι’ αυτό όσοι ζουν εκεί συχνά μιλούν περισσότερο για «γειτονιά» και λιγότερο για το σύμβολο που βλέπει ο υπόλοιπος κόσμος.
Στα στενά της αναπτύχθηκαν κατά καιρούς κοινωνικές κουζίνες, πολιτιστικές πρωτοβουλίες, συλλογικότητες, εκδηλώσεις βιβλίου, ανοιχτές συζητήσεις και δίκτυα αλληλεγγύης. Η έννοια της κοινότητας διατηρεί ιδιαίτερη σημασία, επειδή η κοινωνική και πολιτική συμμετοχή δεν περιορίζεται μόνο στις μεγάλες διαδηλώσεις.
Υπάρχει και στην καθημερινή επαφή των κατοίκων μεταξύ τους.
Μια συνοικία που αλλάζει ξανά
Τα τελευταία χρόνια ένα καινούργιο κεφάλαιο βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η τουριστική ανάπτυξη του ιστορικού κέντρου, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, η αυξανόμενη ζήτηση ακινήτων και οι επενδύσεις έχουν μεταβάλει σημαντικά τμήματα της Αθήνας. Η συζήτηση για το gentrification, δηλαδή για την αλλαγή της κοινωνικής σύνθεσης μιας περιοχής καθώς αυξάνονται οι αξίες των ακινήτων και το κόστος ζωής, έχει πλέον φτάσει και εδώ.
Ταυτόχρονα, η κατασκευή του σταθμού «Εξάρχεια» της Γραμμής 4 του Μετρό, στην πλατεία, έχει προκαλέσει μια ακόμη μεγάλη αντιπαράθεση.
Οι υποστηρικτές του έργου θεωρούν ότι η περιοχή θα αποκτήσει μια απαραίτητη σύγχρονη συγκοινωνιακή σύνδεση. Από την άλλη πλευρά, κάτοικοι και συλλογικότητες που αντιδρούν υποστηρίζουν ότι το ζήτημα αφορά όχι μόνο το Μετρό αλλά και τη χρήση της πλατείας, τον δημόσιο χώρο και το μέλλον της φυσιογνωμίας της συνοικίας.
Και κάπως έτσι η ιστορία επαναλαμβάνει ένα γνώριμο μοτίβο: σχεδόν κάθε μεγάλη αλλαγή στην περιοχή μετατρέπεται σε δημόσια πολιτική συζήτηση.
Νομίζεις ότι ξέρεις τη Γλυφάδα; 6 ιστορικά μυστικά που κρύβονται πίσω από τη βιτρίνα της
Τελικά, τι είναι τα Εξάρχεια;
Ίσως αυτό να είναι και το δυσκολότερο ερώτημα.
«Αναρχική γειτονιά», «μποέμ συνοικία», «γειτονιά των καλλιτεχνών», «περιοχή των επεισοδίων», «τόπος αντίστασης».
Όλοι αυτοί οι χαρακτηρισμοί περιγράφουν ένα κομμάτι της πραγματικότητας, αλλά κανένας δεν αρκεί από μόνος του.
Διότι τα Εξάρχεια υπήρξαν πάντοτε περισσότερα από ένα πράγμα ταυτόχρονα.
Ξεκίνησαν ως τμήμα μιας νέας αθηναϊκής συνοικίας, απέκτησαν φοιτητικό και πνευματικό χαρακτήρα, πολιτικοποιήθηκαν μέσα στις μεγάλες περιπέτειες του 20ού αιώνα και, μετά το Πολυτεχνείο και τη Μεταπολίτευση, συνδέθηκαν οριστικά με την αμφισβήτηση και την αντιεξουσιαστική κουλτούρα.
Την ίδια στιγμή, γέννησαν ή φιλοξένησαν σημαντικές καλλιτεχνικές μορφές, δημιούργησαν μια ιδιαίτερη μουσική και εκδοτική σκηνή και διατήρησαν κάτι πολύ απλούστερο αλλά εξίσου σημαντικό: την αίσθηση της γειτονιάς.
Γι’ αυτό και η ιστορία τους δεν μπορεί να γραφτεί μόνο μέσα από τις συγκρούσεις, ούτε μόνο μέσα από τα graffiti, τα τραγούδια ή τους πολιτικούς μύθους.
Από το παντοπωλείο του Βασίλειου Έξαρχου μέχρι την εξέγερση του Πολυτεχνείου και από τη Γώγου, τον Σιδηρόπουλο και τον Άσιμο μέχρι τις σημερινές συζητήσεις για το Μετρό και την αλλαγή του χαρακτήρα της περιοχής, εδώ μπορεί κανείς να παρακολουθήσει σε μικρογραφία περισσότερο από έναν αιώνα αθηναϊκής ιστορίας.
Και αυτός είναι ίσως ο λόγος που τα Εξάρχεια εξακολουθούν να προκαλούν τόσο έντονα συναισθήματα: επειδή δεν είναι απλώς ένας τόπος. Είναι μνήμη, πολιτική, τέχνη, καθημερινότητα και διαρκής αλλαγή, όλα μαζί μέσα στην ίδια γειτονιά.
by 