Μια ιστορική αναδρομή στα Κούλουμα της Αθήνας: οι δήμαρχοι, ο αυτοσχέδιος χαρταετός και η Καθαρά Δευτέρα των προσφύγων στην Αττική του 20ού αιώνα.
Πώς γιόρταζε η παλιά Αθήνα τα Κούλουμα; Από τα αυθόρμητα γλέντια στους Στύλους του Ολυμπίου Διός μέχρι τον λόφο του Φιλοπάππου, η Καθαρά Δευτέρα στην Αττική κρύβει μια συναρπαστική ιστορία. Διαβάστε στο άρθρο πώς εμβληματικοί δήμαρχοι καθιέρωσαν το έθιμο, πώς ο χαρταετός έγινε το σύμβολο της ημέρας και πώς οι Μικρασιάτες πρόσφυγες του ’22 άλλαξαν για πάντα το σαρακοστιανό μας τραπέζι.
Αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας της πρωτεύουσας, τα Κούλουμα αποτελούν τη μαζικότερη υπαίθρια γιορτή για την Αθήνα και ολόκληρη την Αττική. Τον 19ο αιώνα, η Καθαρά Δευτέρα έβρισκε τους παλιούς Αθηναίους να συρρέουν μαζικά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, στήνοντας αυθόρμητα γλέντια με παραδοσιακές φορεσιές, νταούλια και νηστίσιμα εδέσματα. Καθώς το λεκανοπέδιο επεκτεινόταν αστικά, η γεωγραφία της γιορτής μετατοπίστηκε προς τα δυτικά, αναδεικνύοντας τον λόφο του Φιλοπάππου ως το απόλυτο τοπόσημο. Εκεί, το υψόμετρο και η ανοιχτωσιά προσέφεραν το ιδανικό πεδίο για να πετάξει ψηλά ο χαρταετός, ένα έθιμο που ταυτίστηκε απόλυτα με την αθηναϊκή ύπαιθρο και τη συλλογική μνήμη.
Μασκαράδες ποζάρουν δίπλα σε μια καμήλα. Αθήνα, 1915 – 1930. Φωτογραφικό αρχείο του Πέτρου Πουλίδη (ΕΡΤ)
Από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός στον λόφο του Φιλοπάππου
Αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας της πρωτεύουσας, τα Κούλουμα αποτελούν τη μαζικότερη υπαίθρια γιορτή για την Αθήνα και ολόκληρη την Αττική. Τον 19ο αιώνα, η Καθαρά Δευτέρα έβρισκε τους παλιούς Αθηναίους να συρρέουν μαζικά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, στήνοντας αυθόρμητα γλέντια με παραδοσιακές φορεσιές, νταούλια και νηστίσιμα εδέσματα. Καθώς το λεκανοπέδιο επεκτεινόταν αστικά, η γεωγραφία της γιορτής μετατοπίστηκε προς τα δυτικά, αναδεικνύοντας τον λόφο του Φιλοπάππου ως το απόλυτο τοπόσημο. Εκεί, το υψόμετρο και η ανοιχτωσιά προσέφεραν το ιδανικό πεδίο για να πετάξει ψηλά ο χαρταετός, ένα έθιμο που ταυτίστηκε απόλυτα με την αθηναϊκή ύπαιθρο και τη συλλογική μνήμη.
Οι ιστορικοί δήμαρχοι της Αθήνας που αγκάλιασαν την Καθαρά Δευτέρα
Η εξέλιξη των εορτασμών από μια απλή λαϊκή μάζωξη σε οργανωμένο θεσμό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε εμβληματικούς τοπικούς άρχοντες που αγάπησαν τα Κούλουμα. Ο Σπύρος Μερκούρης, ένας από τους μακροβιότερους και επιδραστικότερους δημάρχους της πόλης (1899-1914 και 1929-1934), υπήρξε πρωτεργάτης στη διοργάνωση λαμπρών εορτών, παρέχοντας δωρεάν σαρακοστιανά στα ασθενέστερα στρώματα και δίνοντας στην Καθαρά Δευτέρα παλλαϊκό χαρακτήρα. Αντίστοιχα, τη δεκαετία του 1930, ο δήμαρχος Κώστας Κοτζιάς, γνωστός για τη στενή του επαφή με τις γειτονιές της πρωτεύουσας, στήριξε ένθερμα τις υπαίθριες εκδηλώσεις, θεωρώντας τον χαρταετό και το παραδοσιακό γλέντι ζωτικά στοιχεία για την κοινωνική συνοχή σε όλη την Αττική.
Ο Σπυρίδων Μερκούρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1856. Το 1899 εκλέχτηκε δήμαρχος Αθηναίων και παρέμεινε στη θέση του δημάρχου μέχρι το 1914. Το 1917 εξορίστηκε στην Κορσική ενώ κατηγορήθηκε για τα Νοεμβριανά του 1916 με αποτέλεσμα να καταδικαστεί σε θάνατο. Τελικά το 1920 αποφυλακίστηκε απο τον Δημήτριο Γούναρη. Το 1929 ξαναεκλέχτηκε δήμαρχος (1929-1932) Αθηναίων ενώ τον ίδιο χρόνο εκλέχτηκε βουλευτής Αττικοβοιωτίας. Απεβίωσε το 1939. Εγγονή του ήταν η Μελίνα Μερκούρη.
Ιστορική αναδρομή με ασπρόμαυρα ενσταντανέ από κούλουμα στην παλιά Αθήνα
Στο πέρασμα από τον 19ο στον 21ο αιώνα, το τελετουργικό για τα Κούλουμα στην Αθήνα εμπλουτίστηκε, διατηρώντας ωστόσο τον πυρήνα του αναλλοίωτο. Η έλευση των Μικρασιατών προσφύγων το 1922 έφερε μια γαστρονομική επανάσταση στην Καθαρά Δευτέρα, εισάγοντας τον ταραμά, τα πολύπλοκα θαλασσινά πιάτα και νέα αρώματα στο σαρακοστιανό τραπέζι, το οποίο μέχρι τότε περιοριζόταν σε ελιές, κρεμμύδι και χαλβά. Σήμερα, η παράδοση παραμένει ζωντανή, με τους σύγχρονους δήμους της Αττικής να αναβιώνουν το πνεύμα εκείνων των ιστορικών δημάρχων, διοργανώνοντας μαζικές, ανοιχτές γιορτές που ενώνουν τις γενιές κάτω από τον καθαρό ουρανό.
Κούλουμα στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, 1920. Φωτογραφικό αρχείο του Πέτρου Πουλίδη (ΕΡΤ)
Αποκριάτικο άρμα που αναπαριστά ταβέρνα μπροστά από το Ηρώδειο, 1915. Φωτογραφικό αρχείο του Πέτρου Πουλίδη (ΕΡΤ)
Απόκριες στην Αθήνα 1918. Φωτο: Pierre C. Machard
Παιδιά ντυμένα αποκριάτικα στο Ζάππειο, Αθήνα 1918. Φωτο: Pierre C. Machard.
Απόκριες στην Αθήνα 1918. Φωτο: Pierre C. Machard.
Πέταγμα χαρταετών, Αθήνα, 1954, φωτογράφος David Seymour.
Απόκριες στην Αθήνα, φωτογράφος David Seymour.
Άρμα των μπισκότων Παπαδοπούλου στην Πανεπιστημίου σε κάποιο παλιότερο αθηναϊκό καρναβάλι, ημερομηνία άγνωστη.
Αθήνα: Άρμα των μπισκότων Αλλατίνη
Μασκαράδες σε γειτονιά άγνωστη ημερομηνία (Αρχείο Ελεύθερου Τύπου)
Μασκαράδες σε γειτονιά στην Αθήνα
Μια Καθαρά Δευτέρα του 1970. Φωτό: Ζαχαρίας Στέλλας/ Αρχείο Μουσείου Μπενάκη.
Πέταγμα αετού μια Καθαρά Δευτέρα του 1970
by 