Περπατώντας κανείς στηνΑθήνα, από το Μοναστηράκι προς το Θησείο, το βλέμμα του συναντά αποκλειστικά τα σπαράγματα της αρχαιότητας, με τους κίονες και τα θεμέλια να διηγούνται την ιστορία της κλασικής περιόδου. Μέσα σε αυτό το αρχαιολογικό πάρκο είναι σχεδόν αδύνατον να φανταστεί ο επισκέπτης πως στον ίδιο ακριβώς χώρο, μόλις έναν αιώνα πριν, δεν υπήρχε η σιωπή των μνημείων αλλά η βουή μιας ολοζώντανης πολιτείας. Εκεί όπου σήμερα θαυμάζουμε την Αρχαία Αγορά, κάποτε έπαιζαν παιδιά, λειτουργούσαν κινηματογράφοι και ταβέρνες, και ανέπνεε μια ολόκληρη συνοικία, το ιστορικό Βρυσάκι, το οποίο θυσιάστηκε ολοκληρωτικά στον βωμό της αρχαιολογικής έρευνας.
Η άνοδος και η πτώση της συνοικίας που “κοιμάται” κάτω από τα θεμέλια της Αρχαίας Αγοράς.
Η ιστορία της ονομασίας της συνοικίας χάνεται στον χρόνο και κινείται μεταξύ μύθου και πραγματικότητας. Η επικρατέστερη εκδοχή θέλει το «Βρυσάκι» να προέρχεται από παραφθορά της λέξης «Ευρυσάκειο», ονομασία που παρέπεμπε στο αρχαίο ιερό του Ευρυσάκη, γιου του ομηρικού ήρωα Αίαντα, το οποίο βρισκόταν στον Αγοραίο Κολωνό κοντά στον ναό του Ηφαίστου. Μια δεύτερη, πιο πρακτική εξήγηση, συνδέει το όνομα με το υδάτινο στοιχείο της περιοχής, καθώς λέγεται πως στο κέντρο της γειτονιάς δέσποζε μια μεγάλη βρύση, ή ίσως δεκάδες μικρότερες, οι οποίες τροφοδοτούσαν τους κατοίκους με δροσερό νερό που πήγαζε απευθείας από τις υπώρειες του Ιερού Βράχου της Ακρόπολης.
Μηχανή του Χρόνου: Η “χαμένη” γειτονιά φωτογραφημένη από την Ακρόπολη. 1865
Η συνοικία άρχισε να αποκτά τη νεότερη μορφή της αμέσως μετά την Ελληνική Επανάσταση, και συγκεκριμένα όταν η πρωτεύουσα του νεοσύστατου κράτους μεταφέρθηκε από το Ναύπλιο στην Αθήνα το 1834. Ενώ μέχρι τότε η περιοχή που οριζόταν από τις οδούς Αποστόλου Παύλου, Ασωμάτων, Ακροπόλεως, Αδριανού και Βουλευτηρίου διέθετε ελάχιστα οικήματα, τα επόμενα εκατό χρόνια μεταμορφώθηκε ραγδαία. Το 1824 καταγράφονταν μόλις 81 σπίτια με 315 κατοίκους, όμως μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο αριθμός αυτός είχε εκτοξευθεί σε 600 κτίρια που στέγαζαν περισσότερους από 8.000 μόνιμους κατοίκους. Το Βρυσάκι είχε εξελιχθεί σε ένα πυκνοκατοικημένο, πολύβουο μελίσσι, όπου η κοινωνική διαστρωμάτωση ήταν έντονη και εμφανής.
Μηχανή του Χρόνου: Η χαμένη γειτονιά έδωσε την θέση της στην Αρχαία και Ρωμαϊκή Αγορά όπως την ξέρουμε σήμερα
Η ζωή στο Βρυσάκι, ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, χαρακτηριζόταν από τη φτώχεια και τον απίστευτο συνωστισμό. Δεν υπήρχε σπίτι ακατοίκητο. Οι συνθήκες στέγασης ήταν συχνά ασφυκτικές, καθώς κατά μέσο όρο μια ολόκληρη οικογένεια αναγκαζόταν να ζει σε ένα ή δύο δωμάτια. Είναι χαρακτηριστικό πως έχουν καταγραφεί περιπτώσεις όπου τον ίδιο χώρο μοιράζονταν έως και 15 οικογένειες, δημιουργώντας μια αίσθηση κοινοβίου όπου η ιδιωτικότητα ήταν έννοια άγνωστη. Οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν βιοπαλαιστές, εργάτες και τεχνίτες που απασχολούνταν στα πολυάριθμα εργαστήρια της περιοχής, όπως αρτοποιεία, οινοποιεία, ραφεία, ξυλουργεία, καθώς και σε μικρά εργοστάσια παραγωγής κεριών, καρεπτών και υποδημάτων.
Παρά τις δυσκολίες, η κοινωνική ζωή ήταν έντονη και οργανωμένη γύρω από συγκεκριμένα τοπόσημα. Η καρδιά της γειτονιάς χτυπούσε στην Πλατεία Γιγάντων, η οποία πήρε το όνομά της από τα τρία μνημειακά αρχαία αγάλματα που δέσποζαν στο κέντρο της, ενσωματωμένα στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Τρεις μεγάλες εκκλησίες κάλυπταν τις θρησκευτικές ανάγκες: οι Άγιοι Απόστολοι, η Παναγιά Βλασσαρού και ο Άγιος Φίλιππος. Οι δρόμοι όπως η Επωνύμων, η Πολυγνώτου και η Ευρυσακείου έσφυζαν από κίνηση, γεμάτοι ταβέρνες που προσέλκυαν Αθηναίους από άλλες γειτονιές. Τα καφενεία λειτουργούσαν ως άτυπα κοινωνικά κέντρα με διακριτούς ρόλους. Στο «Άνω Συντριβάνι» σύχναζε η εργατική τάξη, το «Κάτω Συντριβάνι» και το «Αναβρυτήριο» φιλοξενούσαν τα κομματικά στελέχη, στο «Φαρμακείο του Καβάκου» συγκεντρώνονταν οι διανοούμενοι, ενώ η περίφημη «Ωραία Ελλάς» αποτελούσε το στέκι των πολιτικών και των ανώτερων δημοσίων λειτουργών.
Στους δρόμους του Βρυσακίου υπήρχαν ταβέρνες που επισκέπτονταν Αθηναίοι από άλλες γειτονιές καθώς και πολλά υπαίθρια καφενεία.
Η αντίστροφη μέτρηση για το Βρυσάκι είχε ωστόσο ξεκινήσει ήδη από το 1833, με το πολεοδομικό σχέδιο των Κλεάνθη και Σάουμπερτ, το οποίο προέβλεπε την ανάδειξη της αρχαίας πόλης. Το όραμα του Όθωνα για την ανασκαφή της περιοχής παρέμεινε σχέδιο επί χάρτου για έναν αιώνα, μέχρι τη στιγμή που η τυχαία ανακάλυψη αρχαίων μνημείων κατέστησε σαφές ότι κάτω από τα θεμέλια των σπιτιών βρισκόταν η Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Οι αρχές, σε συνεργασία με την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, πήραν τη γενναία και πρωτοποριακή για την εποχή απόφαση να προχωρήσουν σε μαζικές απαλλοτριώσεις.
Η διαδικασία της κατεδάφισης, που ξεκίνησε το 1931, ήταν μια τραυματική εμπειρία για τον αστικό ιστό. Αφού αποζημιώθηκαν οι ιδιοκτήτες, οι μπουλντόζες και οι εργάτες άρχισαν να γκρεμίζουν συστηματικά τη γειτονιά τετράγωνο προς τετράγωνο. Για οκτώ χρόνια, μέχρι το 1939, περίπου 5.000 άνθρωποι ξεριζώθηκαν από τις εστίες τους και 600 κτίρια από 348 οικόπεδα μετατράπηκαν σε ερείπια. Οι εργασίες διακόπηκαν βίαια από τη Ναζιστική Κατοχή και τον Εμφύλιο Πόλεμο, για να ολοκληρωθούν τελικά το 1956 με την αναστήλωση της Στοάς του Αττάλου και τη δημιουργία του Μουσείου της Αρχαίας Αγοράς.
Το τίμημα ήταν βαρύ για τους κατοίκους, αλλά το αρχαιολογικό κέρδος υπήρξε ανυπολόγιστο, καθώς η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 100.000 ευρήματα. Σήμερα, ελάχιστα είναι τα ίχνη που θυμίζουν την πάλαι ποτέ πολυσύχναστη συνοικία. Η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων Σολάκη, που γλίτωσε την κατεδάφιση χάρη στο μοναδικό αρχιτεκτονικό της ενδιαφέρον, στέκει ως μοναχικός μάρτυρας του παρελθόντος. Παράλληλα, η οδός Ευρυσακείου που μετονομάστηκε σε οδό Βρυσακίου και το διασωθέν νεοκλασικό στη γωνία με την οδό Πικίλης, το οποίο λειτουργεί ως χώρος πολιτισμού, αποτελούν τις τελευταίες ψηφίδες μνήμης μιας γειτονιάς που έσβησε για να αναδυθεί η ιστορία.
Πηγές: Μηχανή του Χρόνου, One Man, wikipedia
by 