Για δεκαετίες στεκόταν ψηλά πάνω από τη Φρεαττύδα, σχεδόν απομονωμένη από την πόλη, με το βλέμμα στραμμένο προς τον Φαληρικό Όρμο και τον Υμηττό. Η περίφημη «έπαυλις Φρεαττύδος», περισσότερο γνωστή στους Πειραιώτες ως βίλα ή έπαυλη Σκουλούδη, υπήρξε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κτίσματα της παλιάς Πειραϊκής.
Σήμερα δεν υπάρχει. Στη θέση όπου κάποτε δέσποζε η επιβλητική εξοχική κατοικία υψώνεται ένα από τα σημαντικότερα νοσοκομεία της χώρας: το Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Πειραιά «Μεταξά».
Η Φρεαττύδα πριν γίνει συνοικία
Στα μέσα του 19ου αιώνα η σημερινή πυκνοδομημένη Φρεαττύδα είχε εντελώς διαφορετική όψη. Μεγάλες εκτάσεις ήταν ακόμη έρημες και άγονες, μακριά από τον οργανωμένο οικιστικό ιστό του Πειραιά.
Οι εκτάσεις αυτές συνδέονται αρχικά με τον Οθωμανό Ηλί Αγά Λιάμπεη, γνωστό και ως Λιόσμπεη, και στη συνέχεια πέρασαν στην κατοχή του κτηματία Παναγιώτη Καμπά, ο οποίος υπολογίζεται ότι διέθετε περίπου 100.000 πήχεις γης.
Στις 31 Μαΐου 1873, μέσω πληρεξουσίων του, ο Καμπάς πούλησε στον Στέφανο Σκουλούδη έκταση 5.000 τεκτονικών πήχεων, έναντι μίας δραχμής ανά πήχη. Η συναλλαγή καταγράφηκε με το υπ’ αριθμόν 16466 συμβόλαιο του Αθηναίου συμβολαιογράφου Γεράσιμου Αφεντάκη και μεταγράφηκε στον Δήμο Πειραιά τον Αύγουστο του ίδιου έτους.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 19 Ιουνίου 1873, ο Σκουλούδης απέκτησε ακόμη 2.000 πήχεις γης, επίσης προς μία δραχμή ανά πήχη. Το νέο οικόπεδο έφθανε μέχρι την παραλιακή λεωφόρο της Πειραϊκής Χερσονήσου.
Η περιοχή, άλλωστε, είχε αρχίσει να θεωρείται ιδιαίτερα ελκυστική για την κατασκευή εξοχικών κατοικιών, επειδή ήταν παραθαλάσσια, ευάερη και μακριά από το πυκνοδομημένο κέντρο.
Πειραιάς: Όταν το μεγάλο λιμάνι ήταν νησί – οι Μινύες μηχανικοί και το «Τετράκωμον Ηράκλειον»
Ποιος ήταν ο Στέφανος Σκουλούδης
Ο Στέφανος Σκουλούδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 23 Νοεμβρίου 1838. Γιος του Ιωάννη Σκουλούδη και της Ζεννούς Καλαρώνη, υπήρξε μία από τις πλέον πολυσχιδείς προσωπικότητες της εποχής του.
Αρχικά δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο και το 1863 ανέλαβε γενικός διευθυντής των επιχειρήσεων του οίκου Ράλλη στην Τουρκία. Το 1878 συμμετείχε στην ίδρυση της Τράπεζας Κωνσταντινουπόλεως, ενώ στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και στράφηκε ενεργά στην πολιτική.
Εξελέγη βουλευτής Σύρου και αργότερα Θηβών, συνδέθηκε πολιτικά με τον Χαρίλαο Τρικούπη, διετέλεσε υπουργός σε διαφορετικές κυβερνήσεις και έφθασε μέχρι το αξίωμα του πρωθυπουργού. Την περίοδο 1915-1916 ανέλαβε, μεταξύ άλλων, το υπουργείο Εξωτερικών.
Μέσα στο εξαιρετικά φορτισμένο πολιτικό περιβάλλον του Εθνικού Διχασμού κατηγορήθηκε το 1918 από την παράταξη των Βενιζελικών για εσχάτη προδοσία, ωστόσο το 1920 αθωώθηκε από την Εθνική Συνέλευση.
Δεν απέκτησε δική του οικογένεια. Μετά τον θάνατό του, στις 19 Αυγούστου 1928, σημαντικό μέρος της περιουσίας του πέρασε στους συγγενείς του.
Ο Σκουλούδης διέθετε μεγάλη ακίνητη περιουσία. Η κύρια κατοικία του βρισκόταν στην πλατεία Συντάγματος, στο σημείο όπου αργότερα ανεγέρθηκε το ξενοδοχείο King George, ενώ είχε εξοχικές κατοικίες στο Σούνιο και στη Φρεαττύδα.
Παράλληλα υπήρξε συλλέκτης έργων τέχνης και κληροδότησε σημαντικά έργα στην Εθνική Πινακοθήκη.
Ο Στέφανος Σκουλούδης
Η εντυπωσιακή έπαυλη πάνω από τη θάλασσα
Η βίλα της Φρεαττύδας οικοδομήθηκε το 1884, σε σχέδια του γνωστού αρχιτέκτονα Αναστασίου Μεταξά, ο οποίος έζησε από το 1862 έως το 1937.
Το κτίριο ήταν μεγάλο και πολυτελές για τα δεδομένα της εποχής.
Στο υπόγειο βρίσκονταν οι χώροι που εξυπηρετούσαν την καθημερινή λειτουργία του σπιτιού: το μαγειρείο, το πλυσταριό και οι αποθήκες.
Στον πρώτο όροφο είχαν διαμορφωθεί η κεντρική είσοδος, το σαλόνι, το γραφείο, η τραπεζαρία, γωνιακό δωμάτιο, χώρος μπιλιάρδου, δωμάτιο υπηρεσίας, διάδρομος και μπουφές.
Ο δεύτερος όροφος περιλάμβανε τέσσερις κρεβατοκάμαρες, επιπλέον δωμάτια, χώρους με νιπτήρες, μπάνιο και αυλή-ταράτσα, ενώ στο ψηλότερο σημείο του κτιρίου βρισκόταν η χαρακτηριστική σοφίτα.
Η ιδιοκτησία διαχωριζόταν από τον δρόμο με περίβολο μήκους περίπου 51,9 μέτρων, ενώ μαζί με το απέναντι ανάχωμα η συνολική έκταση υπολογιζόταν σε 4.036,5 τετραγωνικά μέτρα.
Σε μια εποχή κατά την οποία η Φρεαττύδα δεν είχε ακόμη οικοδομηθεί, η έπαυλη θα πρέπει να έμοιαζε σχεδόν μοναχική πάνω στα βράχια, έχοντας ανεμπόδιστη θέα προς τη θάλασσα.
Οι αγοραπωλησίες και η δημιουργία μιας νέας εξοχικής ζώνης
Ο Σκουλούδης δεν ήταν ο μοναδικός εύπορος Αθηναίος ή Πειραιώτης που επένδυσε στην περιοχή. Με την πάροδο των χρόνων γειτονικά οικόπεδα απέκτησαν, μεταξύ άλλων, ο Γεώργιος Μαντζαβίνος, ο Γεώργιος Κορωνιός και ο Αντώνης Βλαστός.
Σε παλιό σχέδιο που διασώζεται στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο εμφανίζονται διαδοχικά ιδιοκτησίες των Συγγρού, Σκουλούδη, Βούρου και Μαντζαβίνου.
Η αξία αυτών των εκτάσεων άρχισε γρήγορα να αυξάνεται, καθώς η Φρεαττύδα θεωρούνταν ιδανικός τόπος για θερινές κατοικίες.
Χαρακτηριστική είναι η δικαστική διαμάχη που ξέσπασε το 1882, όταν η Σοφία, χήρα Παναγιώτη Καμπά, μαζί με άλλα μέλη της οικογένειας, προσέφυγε κατά του Συγγρού. Η οικογένεια υποστήριζε ότι τα οικόπεδα είχαν αρχικά πωληθεί σε χαμηλή τιμή με την προϋπόθεση ότι οι αγοραστές θα κατασκεύαζαν κατοικίες, ώστε μέσω της ανοικοδόμησης να αυξηθεί η αξία των υπόλοιπων εκτάσεων.
Από έπαυλη σε χώρο κοινωνικής φροντίδας
Μετά τον Σκουλούδη, η έπαυλη πέρασε στους ανιψιούς του, Στέφανο και Ιωάννη Αθηνογένη, οι οποίοι την εκμεταλλεύονταν μέσω ενοικιάσεων.
Η χρήση της, όμως, άλλαξε αρκετές φορές.
Κατά την περίοδο 1912-1913, για παράδειγμα, στην έπαυλη στεγάστηκε προσωρινά το Χατζηκυριάκειο Ορφανοτροφείο, επειδή το δικό του κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως νοσοκομείο.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και μέχρι το 1941 άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται και η παλιά επίπλωση της κατοικίας. Τα πολυτελή έπιπλα πωλήθηκαν βάσει σχετικού καταλόγου.
Στις 7 Νοεμβρίου 1941, με απόφαση του υπουργείου Εσωτερικών, το ακίνητο χαρακτηρίστηκε απαλλοτριωτέο για λόγους δημόσιας ωφέλειας υπέρ του Δήμου.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1946, με παρέμβαση του υπουργείου Οικονομικών η έπαυλη επιτάχθηκε για τη στέγαση του Ελληνικού Υδροβιολογικού Ινστιτούτου, έναντι μηνιαίου μισθώματος 15.000 δραχμών.
Οι ιδιοκτήτες προσέφυγαν κατά της απόφασης το 1947 και η δικαστική διαμάχη κράτησε μία δεκαετία. Τελικά, στις 11 Φεβρουαρίου 1957, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε την επίταξη.
Η ιστορία της παλιάς βίλας, όμως, είχε ήδη φθάσει στο τελευταίο της κεφάλαιο.
Η αγορά της έπαυλης από το Αντικαρκινικό Ινστιτούτο
Μόλις λίγες εβδομάδες μετά την απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, στις 30 Μαρτίου 1957, πραγματοποιήθηκε η καθοριστική αγοραπωλησία.
Στο συμβολαιογραφείο του Νικολάου Παν. Κορδώση στον Πειραιά, ο Στέφανος Γ. Αθηνογένης, ενεργώντας και ως πληρεξούσιος των υπόλοιπων κληρονόμων, πούλησε την ιδιοκτησία έναντι 1.500.000 δραχμών στο «Αντικαρκινικόν Ινστιτούτον Πειραιώς εις μνήμην Σπυρίδωνος και Δεσποίνης Μεταξά».
Το Ινστιτούτο εκπροσωπούσαν ο πρόεδρός του, Γεώργιος Δ. Κατσαφάδος, και ο ταμίας Ανδρέας Σπ. Μεταξάς.
Η δημιουργία του Ινστιτούτου είχε τις ρίζες της στις διαθήκες του Αγγέλου Σπ. Μεταξά, ο οποίος είχε διαθέσει την περιουσία του για την ίδρυση αντικαρκινικού ιδρύματος στη μνήμη των γονέων του, Σπυρίδωνος και Δεσποίνης Μεταξά.
Τελευταίοι κάτοικοι της παλιάς έπαυλης ήταν οι οικογένειες του Λουκά Χαϊδεμένου και της Ειρήνης Παπαδάκη. Τον Σεπτέμβριο του 1957 χρειάστηκε να αποχωρήσουν από το ακίνητο, προκειμένου να προχωρήσουν τα σχέδια για την αξιοποίηση του χώρου.
Από τη βίλα Σκουλούδη στο Νοσοκομείο Μεταξά
Η τελετή θεμελίωσης του νέου αντικαρκινικού ιδρύματος πραγματοποιήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1959.
Η παλιά βίλα έπαψε σταδιακά να αποτελεί μέρος του τοπίου και στη θέση της άρχισε να κυριαρχεί ο μεγάλος λευκός όγκος του νοσοκομειακού συγκροτήματος.
Έτσι, ένα σημείο που τον 19ο αιώνα βρισκόταν στις εσχατιές του Πειραιά και ήταν προσβάσιμο μέσα από χωμάτινα μονοπάτια μετατράπηκε, μέσα σε μερικές δεκαετίες, σε τμήμα μιας πυκνοκατοικημένης συνοικίας.
Γύρω από τη Φρεαττύδα οι πολυκατοικίες πολλαπλασιάστηκαν, οι δρόμοι άλλαξαν και η παλιά εξοχική εικόνα εξαφανίστηκε.
Μαζί της χάθηκε και η έπαυλη Σκουλούδη.
Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν κήποι, μεγάλες αίθουσες, βεράντες και μια κατοικία στραμμένη προς τον Φαληρικό Όρμο, δημιουργήθηκε ένα νοσοκομείο που έμελλε να ταυτιστεί για δεκαετίες με την αντικαρκινική περίθαλψη στον Πειραιά και σε ολόκληρη τη χώρα.
Και κάπως έτσι, πίσω από το σημερινό Νοσοκομείο Μεταξά, κρύβεται ακόμη ένα σχεδόν ξεχασμένο κομμάτι της ιστορίας του παλιού Πειραιά: η ιστορία μιας βίλας που κάποτε στεκόταν μόνη πάνω στα βράχια της Φρεαττύδας.
Βασική πηγή ιστορικών στοιχείων: πρώτη δημοσίευση στην εφημερίδα «Πειραϊκή Πολιτεία», 30 Σεπτεμβρίου 1999, και δεύτερη δημοσίευση στο περιοδικό «Πειραϊκό Ορόσημο», τ. 41, Οκτώβριος–Δεκέμβριος 2012. Στα στοιχεία περιλαμβάνεται επίσης υλικό από την εργασία της αρχιτέκτονος Ματίνας Μαλικούτη «Η βίλλα Σκουλούδη στον Πειραιά».
by 