Πατησίων: μπορεί ένας δρόμος να χωρέσει όσα θυμάται μια πόλη; Ίσως η παλιά οδός Παραδεισίων να άλλαξε την ιστορία της χωρίς οδηγό.
Ξεκινώ να περπατώ από τα Χαυτεία, εκεί όπου οι δρόμοι κουμπώνουν σαν άρθρωση και η πόλη τρίζει ελαφρά, ανοίγω το βήμα προς τα βόρεια και σκέφτομαι πως η Πατησίων δεν είναι απλώς άξονας κυκλοφορίας αλλά μια ακολουθία δωματίων σε κλίμακα πόλης, ένα συνεχές εσωτερικό με οροφή τον αττικό ουρανό, και αναρωτιέμαι πόσα στρώματα σημειώσεων χωράει επάνω του ένα πεζοδρόμιο που έχει ξαναστρωθεί δεκάδες φορές.
Κανείς δε θέλει να νυχτώσει, η ιστορία της δεν είναι αρκετή για να σε προστατέψει από το σύγχρονο άτονο τοπίο που βυθίζεται στην αταυτότητα.
Στα πρώτα τετράγωνα τα ισόγεια είναι σαν παλιές βιβλιοθήκες που άλλαξαν θεματολογία, βιτρίνες που έγιναν συνεργεία, καφέ που έγιναν μίνι μάρκετ, και μέσα στις αντανακλάσεις των τζαμιών βλέπω την ηλικία των ορόφων, τα προπολεμικά θωράκια και τις κορνίζες από γύψο να συζητούν με τα μπαλκόνια των ’60s που προβάλλουν με βεράντες σαν ράφια, τι να σημαίνει να στέκεται δίπλα δίπλα ένα εκλεκτικιστικό μέγαρο και μια πολυκατοικία με pilotis, χωρίς να ακυρώνουν το ένα το άλλο αλλά να αθροίζουν τον χρόνο;
Στη γωνία με τη Μάρνη σηκώνω το βλέμμα, το Ακροπόλ Παλάς ξύπνησε από μακρύ ύπνο και ας είχε για χρόνια σιωπήσει, οι όψεις του στρογγυλεύουν την κίνηση της διασταύρωσης σαν να ράβουν την καμπύλη επάνω στο οδόστρωμα, πόσες ζωές χώρεσαν εδώ πριν την οξείδωση, πόσα τραπέζια στρώθηκαν στο φουαγιέ, πόσα ραντεβού χάθηκαν και ξαναβρέθηκαν, οι πέτρες το θυμούνται καλύτερα από εμάς.
Αυτές οι γειτονιές της Αθήνας είναι στη «μαύρη λίστα» των ταξιδιωτικών οδηγών
Λίγα μέτρα πιο πάνω, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στέκεται σαν σταθμός μέτρησης του χρόνου, προπύλαια που κρατούν το κενό μπροστά τους για να αναπνέει η πόλη, το κοιτώ πάντα σαν αρχιτέκτονας που μετρά αποστάσεις, αξονικές, ρυθμούς, και ρωτώ τον εαυτό μου αν θα μπορούσε ποτέ αυτή η πρόσοψη να βρεθεί σε άλλο δρόμο χωρίς να χάσει νόημα, μάλλον όχι, γιατί εδώ η Πατησίων γίνεται λεωφόρος μνήμης και ορίζει μια μικρή αττική εξοχή γύρω από τα αρχαία που παραμένουν σιωπηλά αλλά παρόντα.
Προχωρώ προς το Πολυτεχνείο, το συγκρότημα με τα νεοκλασικά το θυμάμαι πάντα όχι μόνο για ό,τι έγινε, αλλά και για τον τρόπο που το φως σπάει στις στοές του, αρχιτεκτονικά είναι ένα μάθημα για το πώς οι αυλές δρόσισαν κάποτε την Αθήνα, κοινωνικά είναι ένας μεγεθυντικός φακός, γίνεται να διαβείς την πύλη χωρίς να νιώσεις ότι αλλάζει η πυκνότητα του αέρα, χωρίς να σκεφτείς τι σημαίνει ένας δρόμος όταν γίνεται σκηνή ιστορίας, όταν η άσφαλτος δεν είναι απλώς υλικό αλλά επιφάνεια μνήμης.
«Στη φαρδιά λεωφόρο με τα καχεκτικά δέντρα που οδηγεί από την πόλη στο μικρό προάστιο των Πατησίων, κυκλοφορούν σηκώνοντας σύννεφα σκόνης νοικιασμένα αμάξια, γεμάτα περιπατητές. Κάθε τόσο περνάει στα γρήγορα ένα ανοιχτό λαντό με δύο όμορφα άλογα και αμαξά με λιβρέα. Στα καθίσματα απλώνονται υπέροχες τουαλέτες, μόλις φερμένες από το Παρίσι». (Henri Belle Γάλλος διπλωμάτης – φιλέλληνας, στα μισά του 19ου αιώνα)
Ίσως τελικά η Πατησίων να είναι ένα επιμήκες αρχείο, όπου κάθε πρόσοψη αρχειοθετεί μια εποχή, τα νεοκλασικά το όνειρο της νεότητας του κράτους, οι μοντερνιστικές πολυκατοικίες την αισιοδοξία του μεσαίου στρώματος, τα μεταγενέστερα κλεισίματα την οικονομία ανάγκης, τα κενά οικόπεδα την υπόσχεση ή την απώλεια, κι εμείς οι πεζοί να γινόμαστε οι αναγνώστες αυτού του αρχείου, γρήγοροι ή αργοί ανάλογα με τη μέρα, με ερωτήματα που ανανεώνονται, τι κρατάμε, τι διορθώνουμε, τι αφήνουμε να φαίνεται.
Σκιά και τριγμοί στον άξονα
Στο ίδιο περπάτημα που περιέγραψα πριν, η Πατησίων μου μιλά και για όσα πονούν, η κίνηση σπρώχνει αδιάκοπα, ο θόρυβος κρεμά πάνω από τα μπαλκόνια, η ρύπανση είναι παντού παρούσα και τα πεζοδρόμια στενεύουν από παράνομες στάσεις και πρόχειρα εμπόδια, γύρω από το Πολυτεχνείο και την ΟΠΑ ο δημόσιος χώρος δοκιμάζεται από παρεμπόριο και παραβατικότητα, στην Ομόνοια-Βικτώρια-Αμερικής το αίσθημα ασφάλειας ανεβοκατεβαίνει σαν θερμόμετρο και αναρωτιέμαι, πόσο δρόμο θέλει για να γίνει ξανά πρόσκληση για περπάτημα, πόση σκιά, πόση φροντίδα, πόση συνέπεια στην εφαρμογή κανόνων.
Πώς βαφτίστηκε ο δρόμος που περπατάμε;
Το όνομα «Πατησίων» έρχεται από τα Πατήσια, την παλιά διαδρομή προς τους οικισμούς βόρεια, ενώ το κεντρικό τμήμα μετονομάστηκε το 1946 σε «28ης Οκτωβρίου», μια διπλή ταυτότητα που ακόμη φαίνεται στις πινακίδες και στην καθημερινή γλώσσα, για την ίδια τη λέξη «Πατήσια» κυκλοφορούν δύο σοβαρές εκδοχές που σέβομαι ως αρχιτέκτονας που αγαπά τις πηγές: η λόγια σύνδεση με τον αρχαίο δήμο Βατής και η ιστορική αναφορά σε οθωμανό αξιωματούχο, και δίπλα τους μια λαϊκή αφήγηση που λέει «παπά, πάτα ίσια» σαν αστεϊσμό της γειτονιάς, δεν είναι ωραίο όταν το τοπωνύμιο κρατά μαζί επιστήμη και μνήμη, ακριβές τεκμήριο και χαμόγελο.
Κλείσιμο λογαριασμών με το αύριο
Αν η προηγούμενη αφήγησή μου είδε τον δρόμο σαν επιμήκες αρχείο, εδώ οφείλω να σημειώσω την υποσημείωση της εποχής μας, χωρίς μείωση της κίνησης και βελτίωση προσβασιμότητας δεν υπάρχει ουσιαστική αστική άνεση, χωρίς σκίαση και πράσινο η θερμική νησίδα μένει, χωρίς ενεργό ισόγειο δημόσιο χώρο οι πλατείες δεν ανασαίνουν, τι θα γινόταν αν ξαναγράφαμε το ισόγειο με διαφάνεια και πολιτιστικές χρήσεις, αν ράβαμε συνεχή ποδηλατική λωρίδα και στοχευμένες δεντροστοιχίες, αν ο δρόμος που θυμάται τόσα, γινόταν και υπόσχεση για το επόμενο σχέδιο, ένα σχέδιο που δεν θα μείνει στα χαρτιά αλλά θα περπατιέται κάθε μέρα.
Παγκράτι: Από πού πήρε το όνομά της η συνοικία της Αθήνας που δεν κοιμάται ποτέ;
by 