Στις 7 Ιουνίου 1908, ένα Βασιλικό Διάταγμα άλλαξε οριστικά την εικόνα της πρωτεύουσας, επικυρώνοντας τον πρώτο επίσημο πολεοδομικό χάρτη της Αθήνας και χωρίζοντας την πόλη σε 61 διακριτές συνοικίες. Ο νομομηχανικός Αθανάσιος Σ. Γεωργιάδης, με την έγκριση αρχαιολόγων και του Δημοτικού Συμβουλίου, αποτύπωσε το αρχαίο Άστυ και τη νέα πόλη. Το σχέδιο αυτό τυπώθηκε ξανά τον Μάιο του 1923, προκειμένου να συμπεριλάβει τις ραγδαίες τοπογραφικές μεταβολές μιας ολόκληρης δεκαπενταετίας.
Η Ακρίβεια της Χαρτογράφησης του Γεωργιάδη
Η μελέτη των ιστορικών αρχείων αναδεικνύει την πολυπλοκότητα αυτού του πρώτου εγχειρήματος στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο Αθανάσιος Γεωργιάδης αποτύπωσε τον χώρο με εντυπωσιακή γεωμετρική ακρίβεια, επιχειρώντας να δώσει επίσημη ταυτότητα στις γειτονιές. Η περιοχή της Νεάπολης αναδείχθηκε στον μεγαλύτερο οικιστικό πυρήνα, καλύπτοντας μια τεράστια έκταση στο κέντρο. Τοποθεσίες γύρω από την Ακρόπολη έλαβαν επίσημες ονομασίες, όπως η Συνοικία Φιλοπάππου, ορίζοντας τον χώρο πολύ πριν καθιερωθούν τα νεότερα τοπωνύμια που γνωρίζουμε σήμερα.
Άποψη της Αθήνας το 1915. Πηγή: Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (BNF)
Η χρονική περίοδος μέχρι το 1923 έφερε ραγδαίες χωροταξικές διαφοροποιήσεις, καθιστώντας επιτακτική τη δεύτερη έκδοση του χάρτη. Οι περιαστικές ζώνες ενσωματώθηκαν ομαλά στον κεντρικό ιστό, ενώ τοποθεσίες όπως τα Πατήσια και οι Αμπελόκηποι απέκτησαν σαφή οικιστική ταυτότητα και χαράχτηκαν επίσημα ως δομημένες περιοχές. Ο νέος χάρτης περιέλαβε τους διανοιγμένους δρόμους, τις διευρυμένες πλατείες και τα όρια των αναπτυσσόμενων δήμων, λειτουργώντας ως η απαραίτητη υποδομή για την ένταξη των προσφυγικών πληθυσμών που ακολούθησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ο Αθανάσιος Σ. Γεωργιάδης ήταν ο οραματιστής νομομηχανικός και τοπογράφος στον οποίο οφείλει η Αθήνα την πρώτη της επίσημη πολεοδομική οργάνωση. Ως διπλωματούχος γεφυροποιός, μηχανικός του δημοσίου και ισόβιο μέλος της Αρχαιολογικής Εταιρείας, ανέλαβε το 1908 το μνημειώδες έργο να βάλει σε τάξη τον άναρχο οικιστικό ιστό της πρωτεύουσας, εκδίδοντας τον πρώτο χάρτη με τη «Νέα Διαίρεση» των συνοικιών της.
Η 1η επίσημη διαίρεση έλαβε χώρα το 1908 Πηγή: Γεωμυθική
Νεάπολις: Η επέκταση του πνευματικού κέντρου
Η αναδίφηση στα αρχεία του 1908 ρίχνει φως στην προέλευση περιοχών που σήμερα θεωρούμε δεδομένες στον αθηναϊκό χάρτη. Η Νεάπολις πήρε το όνομά της ακριβώς επειδή αποτελούσε τη «νέα πόλη» που αναπτυσσόταν ραγδαία πέρα από τα στενά όρια του ιστορικού κέντρου. Σχεδιάστηκε αρχικά για να φιλοξενήσει τον αυξανόμενο φοιτητικό και πνευματικό πληθυσμό της εποχής, καταλήγοντας να απορροφήσει τοποθεσίες όπως τα Εξάρχεια και τα Πευκάκια, τα οποία στους πρώτους χάρτες καταγράφονταν απλώς ως γεωγραφικές θέσεις της ευρύτερης συνοικίας.
Ίππιος Κολωνός: Η διάσωση του αρχαίου τοπωνυμίου
Ο Κολωνός κρύβει μια βαθιά αρχαία κληρονομιά κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό του, παρότι στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν ένα απλό, αραιοκατοικημένο χωριό. Συχνά αναφερόμενο στα έγγραφα και ως Κολοκυθού, απέκτησε τη θέση του στον χάρτη με σκοπό να διασωθεί το αρχαίο τοπωνύμιο Ίππιος Κολωνός. Η επιλογή αυτή συνέδεσε ευθέως τη νέα διοικητική διαίρεση της πρωτεύουσας με τον τόπο καταγωγής του Σοφοκλή και το ιερό του Ποσειδώνα.
Η 1η επίσημη διαίρεση έλαβε χώρα το 1908 Πηγή: Γεωμυθική
Κυψέλη: Από τα γυψορυχεία στην αστική ζωή
Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση της Κυψέλης, η οποία πριν ενταχθεί στα επίσημα σχέδια της πόλης, αποτελούσε μια καθαρά αγροτική έκταση με κτήματα και βοσκοτόπια. Στα παλαιότερα έγγραφα και συμβόλαια της εποχής συναντάται συχνά ως Γυψέλη, λόγω των γυψορυχείων που λειτουργούσαν στα γύρω υψώματα των Τουρκοβουνίων. Η σταδιακή μεταγραφή του ονόματος σε Κυψέλη και η οριστική ένταξή της στον χάρτη του 1923 σηματοδότησε τη μετάβασή της από την ύπαιθρο στην καρδιά της αθηναϊκής αστικής ζωής.
Η επίσημη διαίρεση των αθηναϊκών συνοικιών το 1908 και η επακόλουθη ενημέρωση του σχεδίου το 1923 αποτέλεσαν τις πιο καθοριστικές θεσμικές πράξεις για την πολεοδομική ιστορία της χώρας. Μέσα από αυτή την επιστημονική καταγραφή, το ελληνικό κράτος οριοθέτησε με σαφήνεια τον χώρο και διέσωσε την ιστορική μνήμη.
Πηγές:
Για τη σύνθεση του παραπάνω άρθρου αντλήθηκαν στοιχεία από έγκυρες ιστορικές εγγραφές και ψηφιακά αρχεία. Βασική πηγή άντλησης τοπωνυμικών και ιστορικών δεδομένων αποτέλεσε η ερευνητική σελίδα Γεωμυθική. Επιπλέον, αξιοποιήθηκαν τεκμήρια από το ιστορικό αρχείο του Ελευθέριου Σκιαδά (Μικρός Ρωμιός), καθώς και πρωτογενές υλικό από τις συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ).
Η λήψη αποτελεί μέρος του Φωτογραφικού Αρχείου του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο).
Επιμέλεια & Σχόλιο: Νεκτάριος Ντούζουγλης – Χορμοβίτης
by 